Porost to nie po prostu „grzyb plus glon” — plecha może być całym mikroskopijnym ekosystemem
Klasyczny opis porostu mówi o grzybie tworzącym plechę oraz fotosyntetyzującym partnerze — zielonym glonie albo sinicy. To nadal poprawny rdzeń definicji, ale współczesne badania pokazują, że wiele plech mieści również inne grzyby, drożdże i bakterie. U części makroporostów wykryto specyficzne drożdże podstawkowe skupione w korze plechy; w innych analizach sekwencjonowanie ujawniło bogate mykobiomy i społeczności bakteryjne. Nie oznacza to, że każdy porost musi mieć obowiązkowego „trzeciego partnera” ani że klasyczna symbioza była błędna. Lepiej myśleć o poroście jako o strukturze zdominowanej przez głównego mykobionta i fotobionta, która jednocześnie tworzy siedlisko dla dodatkowej społeczności mikroorganizmów.

Rdzeń symbiozy nadal jest bardzo wyraźny
Główny grzyb — mykobiont — tworzy większość struktury plechy, kontroluje jej kształt, zatrzymuje wodę i tworzy mikrośrodowisko dla komórek fotosyntetyzujących. Fotobiont dostarcza produkty fotosyntezy; może nim być zielenica, sinica lub w niektórych plechach oba typy. Bez tego podstawowego układu organizacja charakterystyczna dla porostu nie powstaje. Nowe odkrycia nie unieważniają więc roli dwóch głównych partnerów.
W plechach żyją także inne grzyby
Metody hodowlane i szczególnie sekwencjonowanie DNA ujawniły dużą liczbę grzybów występujących w obrębie porostów. Część to pasożyty lub komensale, część może pełnić subtelniejsze funkcje, a dla wielu nie znamy znaczenia. W 2016 roku opisano drożdże podstawkowe związane z korą części makroporostów, co wywołało duże zainteresowanie hipotezą o ich roli w budowie plechy. Późniejsze badania pokazały, że obecność i znaczenie takich drożdży nie są uniwersalne dla wszystkich porostów.
Bakterie również są stałym elementem wielu plech
Społeczności bakteryjne mogą zasiedlać powierzchnię i wnętrze porostu. Wykrywano grupy związane z obiegiem azotu, fosforu, produkcją witamin oraz ochroną przed stresem, choć funkcje konkretnych bakterii bywają trudne do potwierdzenia eksperymentalnie. Plecha tworzy wilgotne, chemicznie specyficzne mikrosiedlisko na skale lub korze i sama staje się środowiskiem dla innych organizmów.
Dlaczego ostrożny język jest tutaj szczególnie ważny?
Badania mikrobiomu porostów szybko się rozwijają, a wykrycie DNA organizmu nie dowodzi jeszcze, że jest on obowiązkowym i funkcjonalnie niezbędnym symbiontem. Dlatego zdanie „porost składa się z trzech organizmów” jest tak samo zbyt proste jak wcześniejsze „porost to zawsze dokładnie dwa organizmy”. Najlepiej rozdzielić poziomy: istnieją główni partnerzy budujący lichenizowaną symbiozę, a wokół nich może funkcjonować bardziej złożona społeczność, której skład i znaczenie zależą od gatunku oraz środowiska.
Fotobiont może zmieniać właściwości tej samej linii grzyba
Mykobiont określa większość architektury plechy i to na jego podstawie tradycyjnie nadaje się nazwę gatunkową porostowi, ale wybór fotobionta może wpływać na fizjologię całego układu. Różne szczepy glonów różnią się tolerancją temperatury, suszy i natężenia światła. W części porostów ten sam mykobiont współpracuje z innymi liniami fotobiontów w odmiennych warunkach geograficznych. Symbioza daje więc możliwość zmiany właściwości ekologicznych nie tylko przez mutacje jednego organizmu, lecz również przez zmianę partnera.
Plecha jest przykładem fenotypu powstającego z interakcji
Wyizolowany grzyb porostowy hodowany bez fotobionta często nie tworzy pełnej, typowej architektury znanej z natury. Charakterystyczna warstwowość i struktura powstają podczas interakcji partnerów oraz pod wpływem środowiska. To ważna lekcja biologii rozwoju: nie każdy fenotyp można przypisać genomowi pojedynczego organizmu w oderwaniu od jego relacji. W poroście „organizm” i „ekosystem” częściowo nakładają się na siebie, dlatego klasyczne kategorie stają się mniej ostre.
Nazwa gatunkowa porostu zwykle odnosi się do głównego grzyba
Taksonomia porostów historycznie klasyfikuje układ według mykobionta. Ten sam gatunek glonu może uczestniczyć w wielu różnych porostach, natomiast morfologia, owocniki i większość cech używanych do nazewnictwa są wytwarzane głównie przez grzyba. To praktyczne rozwiązanie nomenklaturowe, ale może mylić odbiorcę: jedna nazwa biologiczna opisuje lichenizowanego grzyba wraz z jego typową relacją, nie oznacza natomiast, że cała plecha jest genetycznie jednolitym osobnikiem w taki sam sposób jak zwierzę.
Skład społeczności może zmieniać się bez zmiany nazwy porostu
Dwie plechy zaliczane do tego samego gatunku mykobionta mogą zawierać odmienne szczepy fotobiontów i różnić się mikrobiomem bakteryjnym lub zestawem grzybów towarzyszących. Taksonomicznie nadal mogą mieć tę samą nazwę, lecz funkcjonalnie nie są identycznymi mikrosiedliskami. To przypomina mikrobiom zwierzęcia: człowiek nie staje się innym gatunkiem po zmianie bakterii jelitowych, ale jego fizjologia może się zmienić. Porost szczególnie wyraźnie pokazuje, że nazwa gatunkowa nie zawsze wyczerpuje informację o składzie biologicznym działającego układu.