Powyżej punktu krytycznego znika zwykła granica między cieczą a gazem
Przyzwyczailiśmy się, że substancja jest albo cieczą, albo gazem. Jednak linia oddzielająca te dwa stany nie ciągnie się w nieskończoność. Kończy się w punkcie krytycznym. Dla wody znajduje się on przy około 374°C i 22,064 MPa. Powyżej niego powstaje płyn nadkrytyczny: nie można już przejść od „cieczy” do „gazu” przez zwykłe wrzenie, bo wyraźna granica fazowa zanikła. Taki płyn może łączyć część właściwości kojarzonych z gazami i cieczami, a nadkrytyczny CO₂ jest wykorzystywany między innymi jako rozpuszczalnik przemysłowy.
Linia wrzenia ma swój koniec
Na diagramie fazowym granica ciecz–para kończy się w określonym miejscu zwanym punktem krytycznym. Gdy temperatura i ciśnienie są wyższe od wartości krytycznych, nie ma już klasycznej powierzchni rozdzielającej fazę ciekłą od gazowej.
Woda nadkrytyczna
Dla zwykłej wody standard IAPWS podaje temperaturę krytyczną 647,096 K i ciśnienie krytyczne 22,064 MPa. W pobliżu i powyżej tego obszaru właściwości płynu mogą bardzo silnie zależeć od niewielkich zmian temperatury i ciśnienia.
To nie jest czwarty podstawowy stan materii
Określenie „płyn nadkrytyczny” opisuje region termodynamiczny powyżej punktu krytycznego, a nie osobny stan materii w takim sensie jak szkolne zestawienie ciało stałe–ciecz–gaz. Najważniejsze jest zniknięcie tradycyjnej granicy między cieczą i parą.
Co jest tak dziwnego w punkcie krytycznym?
Poniżej punktu krytycznego ciecz i para mają różne gęstości i można rozdzielić je wyraźną powierzchnią. W miarę zbliżania się do punktu krytycznego różnica gęstości maleje, a granica faz staje się coraz mniej wyraźna. Dokładnie w punkcie krytycznym rozróżnienie znika. Powyżej niego można płynnie zmieniać własności substancji od bardziej „gazopodobnych” do bardziej „cieczopodobnych” bez klasycznego wrzenia czy kondensacji.
Dlaczego płyny nadkrytyczne są interesujące technologicznie?
Płyn nadkrytyczny może łączyć dużą zdolność penetracji typową dla gazu z gęstością i zdolnością rozpuszczania bardziej kojarzoną z cieczą. Najbardziej znanym przykładem jest nadkrytyczny dwutlenek węgla. Wykorzystuje się go m.in. do ekstrakcji kofeiny, olejków i innych związków, ponieważ po zakończeniu procesu wystarczy zmienić warunki, by CO₂ oddzielił się od produktu bez pozostawienia klasycznego rozpuszczalnika organicznego.
Woda nadkrytyczna to zupełnie inne środowisko chemiczne
Powyżej punktu krytycznego wody zmieniają się m.in. jej gęstość, stała dielektryczna i zdolność rozpuszczania różnych substancji. Z tego powodu nadkrytyczna woda jest badana i stosowana w procesach utleniania odpadów oraz w technologiach chemicznych. Nie jest to po prostu „bardzo gorąca para”; jej właściwości tworzą odrębny reżim, który trzeba opisywać przy pomocy odpowiednich równań stanu.
Dlaczego ten obszar jest trudny pomiarowo
W pobliżu punktu krytycznego niewielkie zmiany temperatury i ciśnienia mogą powodować duże zmiany gęstości, pojemności cieplnej i innych parametrów. To utrudnia zarówno eksperymenty, jak i projektowanie instalacji. Właśnie dlatego organizacje takie jak IAPWS opracowują precyzyjne standardy własności wody i pary używane w energetyce oraz metrologii.
Jak zobaczyć zanik granicy faz
W klasycznych demonstracjach próbkę płynu zamyka się w odpornym naczyniu i ogrzewa w stronę punktu krytycznego. Menisk rozdzielający ciecz i parę staje się coraz mniej wyraźny, aż w końcu zanika. Po schłodzeniu granica może pojawić się ponownie. To spektakularny obraz faktu, że określenia „ciecz” i „gaz” nie zawsze opisują dwie oddzielone od siebie fazy; w przestrzeni temperatury i ciśnienia istnieje droga pozwalająca przejść z jednej do drugiej bez przekraczania linii pierwszorzędowego przejścia fazowego.