GeografiaOceany, prądy i globalny obieg wody

Poziom morza może rosnąć, choć do oceanu nie dopłynie ani kropla dodatkowej wody

Gdy ocean się ogrzewa, jego woda zwiększa objętość. Ten proces — rozszerzalność cieplna — może podnosić średni poziom morza nawet wtedy, gdy całkowita masa wody w oceanie się nie zmienia. Efekt nie polega na tym, że każda cząsteczka „puchnie”, lecz na zmianie gęstości cieczy: ta sama masa cieplejszej wody zajmuje nieco więcej miejsca. NOAA wymienia ogrzewanie i rozszerzanie się oceanu obok topnienia lodu na lądzie jako jeden z głównych mechanizmów współczesnej zmiany globalnego poziomu morza. Globalny poziom morza zależy nie tylko od ilości wody. Ogrzewanie zmniejsza gęstość wody morskiej, więc ta sama masa oceanu może zajmować większą objętość i podnosić jego średnią powierzchnię.

Schemat rozszerzalności cieplnej dużej masy wody: ogrzanie zwiększa jej objętość i może podnosić poziom morza bez dopływu dodatkowej wody.
Schemat rozszerzalności cieplnej dużej masy wody: ogrzanie zwiększa jej objętość i może podnosić poziom morza bez dopływu dodatkowej wody.Roseanne Smith, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Ta sama masa może zajmować większą objętość

Gęstość cieczy zależy od temperatury. W szerokim zakresie warunków oceanicznych ogrzewanie zmniejsza gęstość wody, więc określona masa zajmuje większą objętość. Jeśli pomnoży się niewielką zmianę objętości przez ogromną objętość oceanów, wynik może być mierzalną zmianą średniej wysokości ich powierzchni.

Nie cały ocean ogrzewa się jednakowo

Ciepło dociera do oceanu przede wszystkim przez powierzchnię, a następnie jest transportowane przez prądy i mieszanie. Jedne warstwy i regiony ogrzewają się szybciej, inne wolniej. Dlatego wkład rozszerzalności w poziom morza ma strukturę przestrzenną: lokalne zmiany mogą różnić się od globalnej średniej, nawet jeśli całkowita objętość oceanu rośnie.

Temperatura i zasolenie zmieniają gęstość wspólnie

Woda morska nie jest czystą wodą. Jej gęstość zależy od temperatury, zasolenia i ciśnienia. Zmiana ilości słodkiej wody może więc zmieniać poziom i cyrkulację inaczej niż samo ogrzanie. W bilansie globalnego poziomu morza oceanografowie rozdzielają składnik związany ze zmianą masy oceanu od składnika sterycznego, wynikającego ze zmian gęstości.

Jak mierzy się rozszerzalność oceanu

Same satelity altimetryczne widzą zmianę wysokości powierzchni, ale nie mówią automatycznie, jaka jej część wynika z dodatkowej masy, a jaka z rozszerzalności. Potrzebne są profile temperatury i zasolenia z pomiarów oceanograficznych, m.in. z autonomicznych pływaków, oraz obserwacje zmian masy wody. Łączenie tych danych pozwala zamknąć bilans poziomu morza.

Dlaczego głębokość ma znaczenie

Ogrzanie cienkiej warstwy powierzchni daje inny przyrost objętości niż podobna zmiana temperatury obejmująca setki lub tysiące metrów słupa wody. Globalny poziom morza zależy więc nie tylko od temperatury powierzchni, lecz od ilości ciepła zgromadzonego w całym oceanie i jego pionowego rozmieszczenia.

Nie należy mylić tego z falami czy przypływem

Rozszerzalność cieplna zmienia średnią objętość oceanu w długim czasie. Fale, pływy i sztormy przesuwają wodę na godziny lub dni i mogą lokalnie powodować znacznie większe wahania. To różne zjawiska nakładające się na siebie: krótkookresowa wysokość morza może silnie oscylować mimo powolnego trendu średniego poziomu.

Kontrintuicyjna lekcja

Pytając „skąd bierze się wyższe morze?”, łatwo szukać dodatkowego źródła wody. Tymczasem wysokość zależy zarówno od masy, jak i gęstości. Ocean może zająć więcej przestrzeni bez otrzymania dodatkowej kropli, podobnie jak słupek cieczy w termometrze zmienia położenie wraz z temperaturą — choć fizyka i skala oceanu są znacznie bardziej złożone.

Wkład rozszerzalności cieplnej nazywa się często zmianą steryczną poziomu morza. „Steryczna” oznacza zmianę objętości wynikającą ze zmiany gęstości, a nie z dodania masy. W oceanografii można jeszcze rozdzielić wpływ temperatury — termosteryczny — od wpływu zasolenia — halosteryczny. Regionalnie oba mogą działać w różne strony: ogrzanie podnosi słup wody, a wzrost zasolenia zwykle zwiększa gęstość i może go obniżać przy tej samej masie. Globalnie najważniejszym długoterminowym składnikiem sterycznym jest ogrzewanie, ale lokalna mapa jest bardziej złożona. To rozróżnienie pokazuje, dlaczego profil temperatury i zasolenia z pływaka Argo zawiera informację o poziomie morza nawet wtedy, gdy sam instrument nie mierzy bezpośrednio wysokości powierzchni.

#gęstość#klimat#poziom morza#rozszerzalność cieplna#temperatura oceanu
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki