Prądy oceaniczne mogą płynąć wzdłuż niemal niewidocznych „wzgórz” na powierzchni morza
Powierzchnia oceanu nie jest idealnie płaska nawet po uśrednieniu fal. Woda tworzy szerokie „wzgórza” i „doliny” związane m.in. z grawitacją, temperaturą i prądami. W dużych skalach nachylenie powierzchni wytwarza poziomy gradient ciśnienia, a obrót Ziemi odchyla ruch wody. W rezultacie wiele prądów geostroficznych płynie wzdłuż konturów wysokości morza. Satelitarne altimetry potrafią więc mierzyć kształt powierzchni i z niego wyznaczać prądy. Powierzchnia oceanu ma rozległe wzgórza i doliny; ich nachylenie, połączone z obrotem Ziemi, jest związane z prądami geostroficznymi, dlatego z pomiarów wysokości morza można wyznaczać cyrkulację powierzchniową.
.jpg)
Morze ma topografię
NOAA CoastWatch opisuje powierzchnię oceanu jako układ płynnych wzniesień i obniżeń względem powierzchni odniesienia. Różnice są małe w porównaniu z szerokością oceanów, ale obejmują ogromne obszary. Nie chodzi o fale widoczne z plaży, lecz o znacznie rozleglejsze odkształcenia poziomu wody.
Skąd bierze się przepływ wzdłuż nachylenia
Jeśli powierzchnia wody jest wyżej po jednej stronie, w głębi powstaje różnica ciśnienia, która próbuje pchnąć wodę „w dół” tego nachylenia. Na obracającej się Ziemi ruch jest jednak odchylany przez efekt Coriolisa. W odpowiednio dużej skali i z dala od równika może powstać równowaga geostroficzna: siła związana z gradientem ciśnienia równoważy odchylenie Coriolisa, a prąd płynie w przybliżeniu wzdłuż linii stałej wysokości.
Dlaczego centymetry mają znaczenie
Nachylenie rozłożone na setki kilometrów może być niemal niewidoczne dla człowieka znajdującego się na statku. Dla ogromnej masy wody jest jednak wystarczające, by wiązać się z szybkim przepływem. NOAA pokazuje nawet, że różnice poziomu morza po przeciwnych stronach silnych prądów mogą być wykorzystywane do monitorowania ich transportu.
Jak mierzy to satelita
Altimetr radarowy wysyła impuls w stronę oceanu i mierzy czas jego powrotu. Po bardzo dokładnym określeniu orbity satelity i poprawkach na atmosferę można obliczyć wysokość powierzchni morza. Z połączenia wielu przelotów powstają mapy anomalii poziomu morza, a z ich gradientów wyprowadza się pola prądów geostroficznych.
Wiry też zostawiają ślad
Mezoskalowe wiry mogą tworzyć lokalne podwyższenia lub obniżenia poziomu morza. Dlatego satelitarna mapa wysokości powierzchni ujawnia nie tylko wielkie prądy, lecz także oceaniczną „pogodę”: wirujące struktury o rozmiarach dziesiątek do setek kilometrów. To jeden z najważniejszych sposobów obserwowania dynamicznego oceanu w skali globalnej.
Nie każde odchylenie poziomu oznacza prąd
Na wysokość morza wpływają również pływy, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, zmiany temperatury i zasolenia oraz przestrzenne różnice pola grawitacyjnego. Dlatego surowy pomiar nie daje od razu mapy prądu. Trzeba odjąć znane składniki i zastosować odpowiednie odniesienie geodezyjne.
Dlaczego to jest kontrintuicyjne
Na mapie prądów zwykle widzimy strzałki, a na mapie topograficznej — poziomice. W oceanie te dwie rzeczy są powiązane: wielkoskalowy prąd może być odczytany z bardzo łagodnego nachylenia powierzchni. Satelita mierzący „wysokość morza” pośrednio obserwuje więc ruch wody.
Związek wysokości powierzchni z prądem można porównać z mapą ciśnienia atmosferycznego. Woda ma tendencję do przyspieszania „ze wzgórza” ku niższemu poziomowi, ale na dużych skalach obrót Ziemi odchyla ruch, aż gradient ciśnienia i efekt Coriolisa mogą się niemal równoważyć. Powstaje przepływ geostroficzny biegnący wzdłuż konturów wysokości. To właśnie dlatego pomiar różnicy wysokości rzędu centymetrów lub decymetrów na setkach kilometrów pozwala wnioskować o prędkości ogromnego prądu. W praktyce oceanograf musi wcześniej odjąć geoidę, pływy i inne składniki wysokości. Sama „górka” widziana przez satelitę nie jest prostym kopcem wody; dopiero jej położenie względem pola grawitacyjnego i otoczenia zamienia się w informację o dynamice oceanu.