AstronomiaKosmiczne ekstremum

Produkcja materii i antymaterii może odebrać olbrzymiej gwieździe podporę

W bardzo gorących wnętrzach niezwykle masywnych gwiazd część wysokoenergetycznych fotonów może zamieniać się w pary elektron–pozyton. To nie „dodaje” gwieździe ciśnienia — przeciwnie, usuwa fotony, które wcześniej skutecznie podtrzymywały ją przeciw grawitacji. Rdzeń zaczyna się kurczyć i nagrzewać, co może uruchomić gwałtowne spalanie tlenu. W odpowiednim zakresie mas modele przewidują supernową niestabilności par: reakcje termojądrowe uwalniają dość energii, by całkowicie rozerwać gwiazdę, bez pozostawienia gwiazdy neutronowej ani czarnej dziury.

Gwiazda wsparta przez promieniowanie

W bardzo masywnych gwiazdach ciśnienie promieniowania stanowi dużą część całkowitej podpory przeciw grawitacji. Fotony są tam tak energetyczne, że zachowują się nie tylko jak „światło”, ale mogą uczestniczyć w reakcjach cząstek. Gdy temperatura rdzenia staje się odpowiednio wysoka, foton gamma może w polu jądra wytworzyć elektron i jego antycząstkę — pozyton. Energia fotonu zostaje wtedy częściowo zamieniona na masę spoczynkową pary.

Paradoks: więcej cząstek, mniej skutecznego ciśnienia

Na pierwszy rzut oka stworzenie dodatkowych elektronów i pozytonów mogłoby wyglądać jak wzrost liczby nośników ciśnienia. Klucz tkwi w równaniu stanu. Zamiana wysokoenergetycznych fotonów w masywne pary sprawia, że ciśnienie nie rośnie już tak szybko wraz z temperaturą jak wcześniej. Gaz staje się dynamicznie niestabilny: grawitacja może ścisnąć rdzeń, zanim wzrost ciśnienia zdoła zatrzymać kurczenie. To właśnie „pair instability”. Nie jest to anihilacja antymaterii niszcząca gwiazdę; przyczyną jest chwilowa utrata sztywności ośrodka podtrzymywanego przez promieniowanie.

Kurczenie uruchamia eksplozję termojądrową

Gdy rdzeń się kurczy, temperatura jeszcze rośnie. Spalanie tlenu i innych ciężkich jąder może przyspieszyć lawinowo. W pewnym zakresie mas energia reakcji termojądrowych przewyższa energię wiązania gwiazdy i cały obiekt zostaje rozerwany. W klasycznej supernowej niestabilności par nie ma późniejszego zapadniętego jądra: eksplozja może rozproszyć całą gwiazdę. To fundamentalnie inny mechanizm od supernowej zapadnięcia żelaznego jądra.

Nie każda bardzo masywna gwiazda kończy tak samo

Rezultat zależy przede wszystkim od masy i struktury rdzenia, a więc także od wcześniejszej utraty masy, metaliczności i rotacji. Przy mniejszej sile niestabilności może dojść jedynie do jednego lub wielu pulsów wyrzucających część materii — to pulsacyjna niestabilność par. Przy jeszcze większych masach fotodezintegracja ciężkich jąder może sprzyjać ostatecznemu kolapsowi zamiast całkowitego termojądrowego rozerwania. Granice mas są zależne od modeli, dlatego nie należy przywiązywać ciekawostki do jednej „magicznej” liczby.

Silna teoria, ostrożna obserwacja

Fizyka niestabilności par jest dobrze ugruntowana teoretycznie i pojawia się konsekwentnie w modelach ewolucji bardzo masywnych gwiazd. Znalezienie jednoznacznego obserwacyjnego przykładu pełnej supernowej pair-instability jest jednak trudniejsze: niezwykłe jasne transjenty mogą mieć konkurencyjne wyjaśnienia, a progenitory są rzadkie. Poprawne sformułowanie brzmi więc: modele przewidują taki kanał eksplozji; nie każdy bardzo jasny wybuch jest jego potwierdzeniem.

Granice zjawiska zależą od budowy gwiazdy

Nie każda bardzo masywna gwiazda przechodzi pełną supernową pair-instability. Próg zależy przede wszystkim od masy i struktury jądra helowego, a ta z kolei od wcześniejszej utraty masy i składu chemicznego gwiazdy. Modele rozróżniają zakres pulsacyjnej niestabilności par, w którym gwiazda przeżywa epizody kurczenia i wyrzuca kolejne powłoki, oraz zakres pełnej niestabilności, w którym termojądrowe spalanie staje się wystarczająco gwałtowne, by rozerwać cały obiekt. Dlatego astronomowie nie powinni utożsamiać samej wielkiej masy początkowej z konkretnym finałem. Mechanizm jest subtelniejszy: o losie decyduje to, czy produkcja par dostatecznie zmiękczy równanie stanu i jak silną odpowiedź termojądrową uruchomi późniejsza kontrakcja. To przykład sytuacji, w której mikroproces tworzenia par elektron–pozyton może zdecydować o losie całej gwiazdy.

#antymateria#masywne gwiazdy#pair instability#pozyton#supernowa
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki