Przesunięcie linii widmowych mierzy ruch, którego nie da się zobaczyć na zdjęciu
Gwiazda może niemal nie zmieniać położenia na niebie, a mimo to zbliżać się do nas lub oddalać z dużą prędkością. Tę składową ruchu mierzy efekt Dopplera. Linie absorpcyjne w widmie zachowują charakterystyczny wzór chemiczny, ale cały wzór przesuwa się ku dłuższym falom, gdy gwiazda się oddala, lub ku krótszym, gdy się zbliża. Zmiana jest często maleńka, lecz nowoczesne spektrografy potrafią wykrywać prędkości znacznie mniejsze niż typowa prędkość orbitalna planet. W praktyce oznacza to, że precyzyjna technika pomiarowa wykorzystuje dokładnie tę samą mechanikę, którą opisują prawa ruchu.
Zdjęcie pokazuje tylko dwa wymiary ruchu
Nawet długi ciąg obrazów mierzy przede wszystkim ruch poprzeczny do linii widzenia. Obiekt lecący dokładnie ku nam może pozostawać w tym samym miejscu kątowym. Do pełnej rekonstrukcji ruchu potrzebny jest więc inny sygnał niż zmiana współrzędnych na niebie.
Widmo ma własną skalę odniesienia
Atomy i jony pochłaniają lub emitują światło na dobrze znanych długościach fal. W widmie gwiazdy powstaje zestaw linii przypominający kod kreskowy. Jeśli wszystkie linie są przesunięte o podobny ułamek długości fali, można interpretować to jako ruch źródła wzdłuż linii widzenia.
Ku nam oznacza ku niebieskiemu
Dla prędkości znacznie mniejszych od prędkości światła względna zmiana długości fali jest w przybliżeniu proporcjonalna do prędkości radialnej. Zbliżanie skraca fale, dając blueshift, a oddalanie wydłuża je, dając redshift. W astronomii najczęściej mierzy się przesunięcia linii, nie rzeczywistą zmianę widocznego koloru gwiazdy.
Precyzja może sięgać metrów na sekundę i niżej
Ruch orbitalny gwiazdy wywołany planetą może mieć amplitudę od dziesiątek metrów na sekundę dla gorącego Jowisza do około dziesięciu centymetrów na sekundę dla odpowiednika Ziemi wokół Słońca. Wymaga to spektrografów o ekstremalnej stabilności oraz kontroli efektów atmosfery i aktywności gwiazdy.
Ruch powierzchni gwiazdy komplikuje pomiar
Plamy, konwekcja, oscylacje i rotacja również deformują linie widmowe i mogą imitować niewielkie zmiany prędkości. Dlatego najbardziej precyzyjne badania nie polegają na prostym odczytaniu jednej linii. Modeluje się tysiące linii i korzysta z dodatkowych wskaźników aktywności.
Doppler uzupełnia ruch własny
Prędkość radialna daje składową wzdłuż linii widzenia, a astrometria dwie składowe poprzeczne. Z odległością otrzymujemy pełny ruch przestrzenny. Ta kombinacja pozwala badać orbity gwiazd w Galaktyce, dynamikę gromad i obecność niewidocznych towarzyszy.
Przesunięcie ku czerwieni nie zawsze oznacza ekspansję Wszechświata
Termin redshift kojarzy się z kosmologią, ale lokalny efekt Dopplera jest tylko jedną z kilku przyczyn zmiany długości fali. Światło może być przesunięte również przez zmianę skali Wszechświata albo przez grawitacyjne przesunięcie ku czerwieni w silnym polu. W badaniu gwiazd w Galaktyce zwykle dominują prędkości dopplerowskie, lecz precyzyjna interpretacja wymaga właściwego modelu. Co więcej, astronomowie najczęściej nie mówią o zauważalnej zmianie barwy całej gwiazdy: przesunięcia są tak małe, że mierzy się położenie wąskich linii widmowych. Sformułowanie „gwiazda robi się bardziej czerwona” jest więc obrazową metaforą. Detektor widzi zmianę długości fali o ułamek piksela, z której dopiero oblicza prędkość.
W praktyce astronom musi też usunąć ruch samej Ziemi. W ciągu roku prędkość obserwatorium zmienia się o dziesiątki kilometrów na sekundę wskutek obiegu Słońca, a obrót Ziemi dodaje kolejną składową zależną od miejsca i pory nocy. Tymczasem poszukiwany sygnał planety może mieć amplitudę kilku metrów na sekundę. Dane są więc przeliczane do barycentrycznego układu odniesienia z niezwykłą precyzją.
Kalibracja długości fal jest równie wymagająca. Spektrograf musi rozróżnić zmianę pochodzącą z gwiazdy od minimalnego dryfu temperatury i ciśnienia instrumentu. Stosuje się stabilizowane termicznie spektrografy, lampy wzorcowe, komórki absorpcyjne i grzebienie częstotliwości laserowej. Prosty efekt Dopplera staje się technicznie ekstremalnym eksperymentem, gdy celem jest wykrycie ruchu gwiazdy wolniejszego od spacerującego człowieka.
Dla obiektów poruszających się z dużymi prędkościami konieczny staje się pełny relatywistyczny wzór Dopplera. W zwykłych gwiazdach Galaktyki klasyczne przybliżenie v/c działa znakomicie, lecz w dżetach aktywnych galaktyk czy bliskości zwartych obiektów prędkości mogą stanowić znaczną część prędkości światła. Ten sam podstawowy pomysł — ruch zmienia obserwowaną częstotliwość — łączy więc pomiar kilku metrów na sekundę w egzoplanetach z relatywistyczną astrofizyką przy prędkościach dziesiątek tysięcy kilometrów na sekundę.