AstronomiaKosmiczne ekstremum

Przy największych energiach nawet prawie pusta przestrzeń staje się dla promieni kosmicznych „lepka”

Ekstremalnie energetyczny proton nie może bez strat przemierzać dowolnie dużych odległości. Gdy jego energia przekracza około kilku razy 10^19 eV, nawet niskoenergetyczny foton mikrofalowego promieniowania tła w układzie protonu staje się dostatecznie energetyczny, by wywołać produkcję pionów. Proton stopniowo traci energię — to efekt Greisena–Zacepina–Kuzmina. Dla ciężkich jąder ważne są także procesy fotodezintegracji na kosmicznych polach promieniowania. Obserwowana supresja strumienia przy najwyższych energiach jest realna, lecz jej dokładne znaczenie zależy też od składu cząstek i maksymalnych energii osiąganych przez ich źródła.

Tło mikrofalowe jest wszędzie

Wszechświat wypełnia kosmiczne mikrofalowe promieniowanie tła o temperaturze około 2,725 K. Pojedyncze fotony CMB mają bardzo małe energie, więc dla zwykłego protonu praktycznie nic nie znaczą. Sytuacja zmienia się przy ultrarelatywistycznej cząstce. W jej własnym układzie odniesienia fotony nadlatujące z przodu są ogromnie przesunięte ku wyższym energiom.

Proton zaczyna produkować piony na świetle Wielkiego Wybuchu

Powyżej odpowiedniego progu zderzenie protonu z fotonem CMB może wyprodukować pion. Energia nie znika — przechodzi do nowych cząstek — ale pierwotny proton po kolejnych interakcjach dociera do nas z mniejszą energią. Greisen oraz niezależnie Zacepin i Kuzmin zwrócili na to uwagę w 1966 roku, niedługo po odkryciu mikrofalowego tła. Efekt przewiduje silne ograniczenie zasięgu protonów przy energiach powyżej około 5×10^19 eV.

Dla jąder problem wygląda inaczej

Najwyżej energetyczne promienie kosmiczne nie muszą być protonami. Pomiary Pierre Auger Observatory wskazują, że skład przy najwyższych energiach staje się przeciętnie cięższy. Jądra takie jak hel, azot czy żelazo oddziałują z tłem mikrofalowym i podczerwonym m.in. przez fotodezintegrację, tracąc po drodze nukleony. Dlatego proste zdanie „GZK odcina wszystkie promienie kosmiczne powyżej jednej energii” jest zbyt uproszczone.

Supresja widma ma więcej niż jedno możliwe źródło

Obserwatoria rzeczywiście widzą gwałtowny spadek strumienia przy najwyższych energiach. Może się do niego przyczyniać propagacja przez pola fotonowe, ale także fakt, że astrofizyczne akceleratory mają maksymalną energię, do której potrafią rozpędzać poszczególne jądra. Skład i rozkład źródeł są więc niezbędne, aby rozdzielić efekty „drogi” od ograniczeń „silnika”.

Kosmiczna pustka nie jest naprawdę pusta

Najbardziej kontrintuicyjne jest to, że cząstka może lecieć przez przestrzeń pozbawioną gwiazd i gazu, a mimo to systematycznie tracić energię. Wystarczy słabe, wszechobecne promieniowanie reliktowe. Im większa energia cząstki, tym groźniejsze stają się dla niej fotony, które dla nas należą do mikrofali. To relatywistyczna zmiana perspektywy zamienia chłodne tło Wielkiego Wybuchu w realną przeszkodę dla najszybszej materii.

Powstaje kosmiczny horyzont energetyczny

Im wyższa energia cząstki, tym krótsza może stać się odległość, z której dotrze do nas bez istotnej utraty energii. Dla protonów odpowiadają za to m.in. interakcje z fotonami mikrofalowego tła prowadzące do produkcji pionów, a dla cięższych jąder ważna jest fotodezintegracja — odrywanie nukleonów po pochłonięciu fotonu tła. W praktyce najwyżej energetyczne cząstki, które mierzymy, muszą więc pochodzić z relatywnie lokalnego kosmicznego otoczenia albo zostać wyprodukowane z jeszcze większą energią. Jednocześnie obserwowany spadek strumienia nie mówi sam z siebie, gdzie leży granica źródeł: podobny efekt może wytwarzać maksymalna zdolność akceleratorów. Nowsze wyniki Pierre Auger wskazują także na zmianę średniego składu ku cięższym jądrom przy najwyższych energiach. Rozwikłanie tych efektów wymaga jednoczesnego badania widma, składu i rozkładu kierunków.

#CMB#fotodezintegracja#GZK#promienie kosmiczne#ultrawysokie energie
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki