Pszczoły potrafią odczytać kompas ze spolaryzowanego światła nieba
Światło słoneczne rozpraszane w atmosferze tworzy na niebie wzór polaryzacji zależny od położenia Słońca. Człowiek bez przyrządów prawie go nie zauważa, ale pszczoły mają w grzbietowej części oka złożonego fotoreceptory szczególnie czułe na kierunek polaryzacji. Dzięki temu mogą uzyskać informację kierunkową nawet wtedy, gdy nie obserwują bezpośrednio tarczy Słońca. Wzór nie jest pojedynczą strzałką; tworzy geometryczny układ orientacji wektorów na całym niebie, a owad wykorzystuje go jako element kompasu słonecznego i nawigacji.

Niewidzialny wzór na błękitnym niebie
Gdy światło słoneczne rozprasza się na cząsteczkach atmosfery, powstaje częściowa polaryzacja liniowa. Kierunek polaryzacji zależy od położenia względem Słońca. Dla ludzkiego oka błękitne obszary nieba mogą wyglądać niemal jednolicie, ale fizycznie różnią się orientacją pola elektrycznego fali.
Specjalna część oka
U pszczół i wielu innych owadów górna, grzbietowa krawędź oka złożonego zawiera ommatidia przystosowane do analizy polaryzacji. Ich mikrokosmki są uporządkowane w taki sposób, że receptory reagują silniej na określone orientacje wektora pola elektrycznego. Dwie prostopadłe osie czułości pozwalają porównywać kierunki polaryzacji.
Kompas nie wymaga widoku tarczy Słońca
Jeżeli fragmenty nieba są zasłonięte, pszczoła może wykorzystać polaryzacyjny wzór jako pośrednią wskazówkę położenia Słońca. Klasyczne eksperymenty nawigacyjne wykazywały, że manipulowanie widzianą orientacją polaryzacji zmieniało wybierany kierunek.
Ruch owada jest częścią pomiaru
Modele sensoryczne sugerują, że obracanie się owada pomaga dopasować sygnały z receptorów do geometrii wzoru nieba. Zmysł nie musi więc tworzyć „obrazu polaryzacji” podobnego do mapy. Nawigacja może powstawać z sekwencji prostych pomiarów wykonywanych podczas ruchu.
Informacja ukryta w świetle
Kolor nieba jest dla człowieka oczywisty, ale polaryzacja pozostaje prawie niewidzialna. Pszczoła korzysta więc z dodatkowej warstwy informacji znajdującej się w tych samych fotonach. To dobry przykład, że różnica między zmysłami gatunków nie musi wynikać z innego środowiska — czasem chodzi o odczytanie cechy tego samego bodźca.
Wzór polaryzacji przesuwa się wraz ze Słońcem
Geometria polaryzacji nieba jest związana z pozycją Słońca, dlatego zmienia się w ciągu dnia. Pszczoła musi łączyć odczyt z własnym zegarem dobowym, jeśli chce użyć go do utrzymywania stałego kierunku względem krajobrazu. Ten związek między zegarem a kompasem jest znany również z klasycznego kompasu słonecznego. Oznacza to, że zmysł polaryzacji nie jest autonomicznym „czujnikiem północy”; jest częścią systemu nawigacyjnego łączącego fizykę nieba, czas wewnętrzny, pamięć trasy i inne punkty orientacyjne.
Dlaczego kilka fragmentów nieba może wystarczyć
W zachmurzony dzień Słońce może być niewidoczne, ale przez szczeliny między chmurami dociera światło z zachowanym lokalnym wzorem polaryzacji. Owady nie muszą widzieć całej kopuły nieba. Odpowiedni fragment może zawierać wystarczającą informację o osi geometrycznej związanej ze Słońcem. Ta zdolność jest szczególnie użyteczna dla małych zwierząt przemieszczających się wśród roślin i przeszkód, gdzie widok tarczy słonecznej jest często chwilowy. Właśnie dlatego wyspecjalizowana grzbietowa część oka patrząca ku niebu ma sens jako oddzielny moduł sensoryczny. Wzór polaryzacji nie jest namalowany na niebie w postaci linii; powstaje dlatego, że rozpraszanie światła słonecznego w atmosferze faworyzuje określone kierunki drgań fali. Jego geometria zależy od położenia Słońca. Pszczoła nie musi więc oglądać samej tarczy słonecznej, aby uzyskać informację o jej kierunku. Z punktu widzenia nawigacji jest to ogromna zaleta: część kompasowej informacji pozostaje dostępna, gdy Słońce zasłania roślinność lub chmura, o ile widoczny jest odpowiedni fragment nieba.