Rdza nie jest jedną substancją o wzorze Fe₂O₃
Brunatnoczerwony osad na żelazie zwykle nazywa się po prostu „tlenkiem żelaza”, lecz rzeczywista rdza jest złożoną, często słabo uporządkowaną mieszaniną tlenków i oksywodorotlenków żelaza. Mogą w niej występować m.in. goethyt α-FeOOH, lepidokrokit γ-FeOOH, magnetyt Fe₃O₄ oraz amorficzne uwodnione fazy. Proporcje zależą od dostępu tlenu i wody, pH, jonów chlorkowych, cykli wysychania oraz czasu. Korozja nie polega więc na prostym „przyłączeniu tlenu do żelaza”: jest sprzężoną reakcją elektrochemiczną, w której różne miejsca powierzchni zachowują się jak anody i katody.
Korozja żelaza jest procesem elektrochemicznym
W miejscu anodowym atom Fe oddaje elektrony i przechodzi do roztworu jako Fe²⁺. Elektrony płyną przez metal do miejsc katodowych, gdzie tlen rozpuszczony w wodzie jest redukowany, zwykle do jonów OH⁻. Cienka warstwa wilgoci może działać jak elektrolit łączący te półreakcje.
Różne fazy rdzy mogą wzajemnie się przekształcać. Lepidokrokit γ-FeOOH w cyklach mokro–sucho może redukować się i utleniać, a z czasem część materiału przechodzi w stabilniejszy goethyt α-FeOOH. Magnetyt może powstawać bliżej metalu w warunkach mniejszego potencjału tlenowego. Warstwa ma więc gradient chemiczny: to niejednorodny reaktor elektrochemiczny, nie statyczny proszek.
Pierwszy produkt nie musi być czerwony
Fe²⁺ może tworzyć wodorotlenki i być dalej utleniany do Fe³⁺. Zależnie od warunków pojawiają się zielonkawe, czarne, żółte i brunatne fazy pośrednie. Widoczna czerwonobrązowa powierzchnia jest końcowym obrazem wielu lokalnych przemian.
Oksywodorotlenki są ważną częścią rdzy
Goethyt i lepidokrokit mają wzór FeOOH, więc zawierają nie tylko tlen, ale i wodór. Strukturalnie są innymi kryształami mimo identycznego składu stechiometrycznego. Różnią się stabilnością, morfologią i rolą w dalszej korozji.
Tlen nie musi docierać równomiernie do całej kropli wody na metalu. Na jej brzegu dostęp z atmosfery jest lepszy niż w środku, co tworzy ogniwo różnicowego napowietrzenia. Obszary z mniejszym stężeniem O₂ stają się względnie anodowe i szybciej rozpuszczają Fe. Nawet idealnie jednorodny kawałek żelaza może więc korodować lokalnie tylko dlatego, że otoczenie nie jest jednorodne.
Magnetyt może powstawać w mniej utleniających warunkach
Fe₃O₄ zawiera żelazo na dwóch formalnych stopniach utlenienia i ma czarną barwę. Może tworzyć się bliżej powierzchni metalu lub w warunkach ograniczonego dostępu tlenu, a później przechodzić w bardziej utlenione fazy.
Chlorki przyspieszają i komplikują korozję
Cl⁻ zwiększa przewodnictwo warstwy wodnej, migruje do lokalnych anod i może destabilizować ochronne warstwy tlenkowe. Dlatego słona woda i sól drogowa silnie zwiększają ryzyko korozji stali.
Rdzewienie może samoczynnie przyspieszać przez gromadzenie soli i zmianę pH w porach. Hydroliza Fe³⁺ uwalnia H⁺, zakwaszając lokalną ciecz, a chlorki migrują dla zachowania obojętności. Kwaśny, zasolony mikroelektrolit pod warstwą jest agresywniejszy niż kropla czystej wody. Produkt korozji nie jest tylko biernym śladem reakcji — potrafi tworzyć środowisko sprzyjające dalszemu atakowi.
Warstwa rdzy zwykle nie jest szczelną ochroną
Produkty korozji zwykłego żelaza są porowate, popękane i mogą zatrzymywać wodę oraz sole. Tlen i elektrolit docierają więc dalej do metalu. To odróżnia rdzewienie od skutecznej pasywacji stali nierdzewnej czy aluminium.
Jedno słowo ukrywa cały mineralogiczny ekosystem
Kolor, skład i struktura rdzy zmieniają się w czasie. Analiza rentgenowska, Ramanowska czy Mössbauerowska potrafi rozdzielić fazy, których oko widzi tylko jako brązowy nalot. „Fe₂O₃·nH₂O” jest użytecznym szkolnym skrótem, ale nie pełnym opisem materiału.
Stale odporne na warunki atmosferyczne wykorzystują kontrolowaną korozję inaczej. Odpowiednie dodatki stopowe i cykle mokro–sucho sprzyjają powstawaniu bardziej zwartej, drobnoziarnistej warstwy bogatej m.in. w stabilny goethyt, która spowalnia transport reagentów. „Rdza” może więc być zarówno porowatą destrukcyjną warstwą, jak i elementem ochronnego systemu, jeśli jej skład i mikrostruktura są właściwe.
Korozję można mierzyć jako prąd, ponieważ utlenienie Fe i redukcja O₂ są półreakcjami elektrochemicznymi. Techniki polaryzacyjne określają potencjał korozyjny i gęstość prądu, z których szacuje się szybkość utraty metalu. Rdza widoczna gołym okiem jest więc końcowym osadem procesu, który w pierwszym przybliżeniu można opisywać tym samym językiem co bateria. Różnica polega na tym, że anoda i katoda są mikroskopijnymi obszarami tego samego przedmiotu, a energia reakcji nie jest użytecznie odbierana przez zewnętrzny obwód.