Rejewski potraktował Enigmę jak problem matematyczny i odtworzył tajne połączenia wirników
Na początku lat 30. Marian Rejewski zastosował teorię permutacji do niemieckiej wojskowej Enigmy. Był to zasadniczy zwrot: zamiast polegać wyłącznie na tradycyjnych technikach lingwistycznych, polskie Biuro Szyfrów wykorzystało matematyków. Rejewski skorzystał również z materiałów zdobytych przez wywiad francuski, które opisywały procedury używania maszyny i zawierały dane kluczowe; dokumenty te nie podawały jednak tajnego okablowania wirników. Analiza powtarzanego wskaźnika wiadomości i struktury permutacji pozwoliła Rejewskiemu odtworzyć połączenia maszyny i zbudować metody regularnego ataku na szyfr. To osiągnięcie stało się fundamentem polskich prac przekazanych Brytyjczykom i Francuzom w 1939 roku.

Enigma nie była zwykłym szyfrem podstawieniowym
Po naciśnięciu klawisza prąd przechodził przez zestaw wirników, reflektor i tablicę wtyczkową, a po każdym znaku konfiguracja części mechanizmu się zmieniała. Ta sama litera mogła więc być szyfrowana inaczej w kolejnych miejscach wiadomości. Liczba możliwych ustawień była ogromna, a konstrukcja sprawiała wrażenie odpornej na klasyczne liczenie częstości liter. Problem nie polegał tylko na znalezieniu hasła — trzeba było zrozumieć strukturę urządzenia oraz codzienne ustawienia.
Dlaczego matematycy okazali się potrzebni
Polskie Biuro Szyfrów przeszkoliło matematyków, wśród których znaleźli się Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski. Rejewski opisał działanie Enigmy za pomocą permutacji, czyli matematycznych przestawień elementów. Szczególnie użyteczna okazała się ówczesna niemiecka procedura nadawania wskaźnika: ustawienie wiadomości szyfrowano dwukrotnie, tworząc sześcioliterowy początek. Powtórzenie nie ujawniało liter wprost, ale wytwarzało relacje, które można było analizować algebraicznie.
Francuski wywiad pomógł — ale nie rozwiązał problemu
Rzetelna historia musi uwzględniać materiały przekazane Polsce przez francuski wywiad. Agent działający w niemieckim aparacie dostarczał instrukcje i listy kluczy. NSA podkreśla jednak, że Francuzi nie otrzymali w ten sposób okablowania wirników. Dokumenty pomogły Rejewskiemu powiązać matematykę z procedurą operacyjną, lecz zasadnicze odtworzenie wewnętrznych połączeń wymagało kryptanalizy. To ważne, bo dwa przeciwne uproszczenia są równie mylące: „Polacy zrobili wszystko bez żadnych danych” oraz „dostali gotowe rozwiązanie”.
Od jednego sukcesu do systemu pracy
Odtworzenie struktury maszyny nie kończyło problemu. Niemcy codziennie zmieniali klucze, a później modyfikowali procedury i zestawy wirników. Polscy kryptolodzy tworzyli więc kolejne narzędzia: katalogi charakterystyk, cyklometr, bombę kryptologiczną oraz płachty Zygalskiego. Celem nie było jednorazowe przeczytanie wiadomości, lecz znalezienie powtarzalnej metody odzyskiwania ustawień. Historia Enigmy jest właśnie historią wyścigu między zmianami systemu a nowymi metodami ataku.
Co stało się w 1939 roku
Latem 1939 roku polska strona przekazała Brytyjczykom i Francuzom wyniki wieloletnich prac, w tym wiedzę o konstrukcji i metodach ataku oraz kopie maszyny. Bletchley Park rozwinęło później własne techniki na znacznie większą skalę; Alan Turing, Gordon Welchman i ich współpracownicy stworzyli inne bomby i procedury dostosowane do warunków wojny. Polski sukces nie zastępuje brytyjskiego, a brytyjski nie zaczyna się od zera. Najpełniejszy obraz pokazuje ciągłość pracy między ośrodkami.
Dlaczego permutacje pasowały do wirników
Każdy wirnik Enigmy można matematycznie potraktować jako permutację alfabetu: każda litera wejściowa zostaje skierowana do jednej litery wyjściowej. Obrót wirnika zmienia tę permutację, a przejście przez kilka wirników i reflektor składa wiele przekształceń w jedno. Teoria permutacji daje język do badania cykli i relacji, które pozostają widoczne mimo nieznanego ustawienia tablicy wtyczkowej. Rejewski wykorzystał właśnie takie własności strukturalne, dzięki czemu problem mechanicznej maszyny można było przekształcić w układ równań i relacji algebraicznych.