„Rośliny zmartwychwstające” mogą wyschnąć niemal na wiór i po podlaniu wznowić metabolizm
Większość roślin naczyniowych nie przeżywa utraty niemal całej wolnej wody z liści. Nieliczne „rośliny zmartwychwstające” potrafią jednak wejść w stan skrajnego odwodnienia, przetrwać miesiące, a u części gatunków nawet dłużej, i po nawodnieniu ponownie uruchomić fotosyntezę oraz wzrost. Nie zachodzi to dzięki jednemu niezwykłemu związkowi. Komórki zmieniają skład cukrów, wytwarzają ochronne białka LEA i antyoksydanty, stabilizują błony, przebudowują ściany komórkowe i ograniczają uszkodzenia aparatu fotosyntetycznego. U części roślin chloroplasty są zachowywane, u innych celowo demontowane i odbudowywane po deszczu. To wielowarstwowy program tolerowania wysuszenia, a nie zwykła odporność na suszę.
.png)
Susza i desykacja to nie to samo
Typowa roślina odporna na suszę przede wszystkim stara się nie dopuścić do skrajnej utraty wody: zamyka aparaty szparkowe, rozwija głęboki system korzeniowy, magazynuje wodę albo skraca cykl życiowy. Roślina zmartwychwstająca może pozwolić tkankom wegetatywnym zejść do bardzo małej zawartości wody i nadal zachować żywotność. Gdy woda znika, metabolizm praktycznie ustaje. Najtrudniejszym zadaniem staje się utrzymanie struktur komórkowych w stanie, z którego można bezpiecznie wystartować po rehydratacji.
Komórka musi przetrwać kurczenie, stężenie soli i utratę otoczki wodnej
Woda stabilizuje błony i przestrzenną strukturę wielu makrocząsteczek. Jej utrata zwiększa stężenie jonów, sprzyja reaktywnym formom tlenu i może doprowadzić do zapadania się błon oraz ścian. Rośliny tolerujące desykację gromadzą m.in. rozpuszczalne cukry i białka LEA, które pomagają chronić białka i błony. Ściany komórkowe stają się bardziej elastyczne, dzięki czemu mogą składać się wraz ze zmniejszającą się objętością komórki zamiast pękać.
Fotosynteza podczas wysychania staje się niebezpieczna
Aparat fotosyntetyczny pochłania energię światła, ale przy braku wody i CO2 nie może normalnie jej wykorzystać. Nadmiar energii sprzyja powstawaniu reaktywnych form tlenu. Rośliny zmartwychwstające stosują dwa główne typy strategii. Gatunki homoiochlorofilowe zachowują chlorofil i większość aparatu fotosyntetycznego, intensywnie go chroniąc. Poikilochlorofilowe podczas suszenia rozmontowują chloroplasty i degradują chlorofil, a po nawodnieniu odtwarzają aparat fotosyntetyczny. Oba rozwiązania prowadzą do tego samego celu innymi kosztami.
Ewolucja mogła ponownie uruchomić bardzo stary program ochronny
Nasiona wielu roślin okrytonasiennych naturalnie tolerują silne wysuszenie podczas dojrzewania. Badania ekspresji genów sugerują, że przynajmniej część roślin zmartwychwstających wykorzystuje w liściach elementy programów związanych z tolerancją desykacji nasion. Nie oznacza to prostego „włączenia genu nasiona”, lecz przejęcie i przestrojenie całych sieci regulacyjnych. Jest to elegancki przykład ewolucyjnej innowacji przez ponowne wykorzystanie istniejącego zestawu narzędzi w nowej tkance i fazie życia.
„Zmartwychwstanie” wymaga kontroli szkód jeszcze przed ponownym podlaniem
Gdy tkanka wysycha, enzymatyczne systemy naprawcze tracą możliwość normalnej pracy. Roślina musi więc wcześniej przeprowadzić komórkę w stan, który sam w sobie jest stabilny bez wody. Cukry takie jak sacharoza i, u części gatunków, oligosacharydy pomagają zastępować interakcje wody z błonami i sprzyjają tworzeniu szklistych, bardzo lepkich stanów cytoplazmy. Białka LEA pozostają elastyczne w nawodnionej komórce, a podczas odwodnienia mogą chronić inne makrocząsteczki i błony. Antyoksydanty ograniczają uszkodzenia powodowane przez reaktywne formy tlenu, a ściana komórkowa musi złożyć się w sposób odwracalny. Po dodaniu wody wszystkie te mechanizmy muszą działać w odwrotnej kolejności bez rozerwania błon wskutek nagłego napływu. Dlatego tolerancja desykacji jest cechą systemową. Próba przeniesienia jej do roślin uprawnych poprzez jeden gen zwykle nie może odtworzyć pełnego efektu, bo sukces zależy od koordynacji wielu warstw ochrony. Zdolność ta pojawiła się w wielu odległych liniach roślin lądowych i ma różne warianty mechanistyczne. Nie każda roślina zmartwychwstająca korzysta z tego samego zestawu cukrów czy tej samej strategii chloroplastów. Wspólny rezultat — przeżycie desykacji — może więc powstać przez częściowo różne konfiguracje ochrony.
Stan suchy nie jest po prostu wolniejszą wersją normalnego życia
Przy skrajnej utracie wody typowe reakcje metaboliczne praktycznie nie mogą zachodzić, dlatego roślina nie może polegać na ciągłej naprawie uszkodzeń. Musi wcześniej przejść z aktywnego metabolizmu do stanu zachowawczego. Zmienia ekspresję tysięcy genów, skład metabolitów, organizację błon i aktywność antyoksydacyjną. Po nawodnieniu potrzebny jest z kolei kontrolowany restart: wznowienie oddychania i fotosyntezy zanim nagromadzone uszkodzenia oksydacyjne przekroczą zdolność naprawy. Różne gatunki osiągają ten stan innymi drogami, co utrudnia sprowadzenie tolerancji desykacji do jednego „genu odporności na suszę”. Z perspektywy ewolucyjnej szczególnie interesujące jest podobieństwo części programu do ochrony nasion. Pokazuje ono, że niezwykła cecha dorosłych liści mogła powstać przez rozszerzenie istniejącego programu rozwojowego na tkankę, w której zwykle nie był aktywny.