Rozbłysk gamma może być prawie niewidoczny tylko dlatego, że patrzymy z boku
Dżet GRB emituje promieniowanie silnie skupione w kierunku ruchu przez efekty relatywistyczne. Jeżeli Ziemia leży poza główną osią dżetu, początkowy błysk może wyglądać niezwykle słabo albo wcale nie zostać wykryty, choć sam wybuch jest potężny. W GW170817 Chandra początkowo nie widziała promieni X; emisja pojawiła się później, gdy dżet zwalniał i jego efektywny stożek promieniowania rozszerzał się w naszą stronę. Oznacza to, że jasność GRB nie jest tylko miarą energii źródła — zależy także od geometrii obserwacji.
Relatywistyczny reflektor
Materia w dżecie rozbłysku gamma porusza się z prędkością bardzo bliską prędkości światła. W takim reżimie działa relatywistyczne skupienie promieniowania, nazywane beamingiem. Dla obserwatora znajdującego się w pobliżu osi dżetu fotony są skoncentrowane w wąskim kącie, a sygnał wydaje się bardzo jasny i szybkozmienny. Obserwator patrzący z boku otrzymuje znacznie mniej energii i widzi inny przebieg czasowy.
Ten sam wybuch, różne niebo
To prowadzi do ważnej konsekwencji: katalog GRB nie jest prostym spisem wszystkich dżetów we Wszechświecie. Preferencyjnie wykrywa te, które są skierowane odpowiednio ku Ziemi. Wiele podobnych zdarzeń może być dla nas znacznie słabszych. Oceniając rzeczywistą częstość takich eksplozji, astronomowie muszą poprawiać obserwowaną liczbę o geometrię i prawdopodobieństwo, że znajdziemy się w stożku emisji.
GW170817 dało rzadką perspektywę z boku
W przypadku mergeru GW170817 fale grawitacyjne poinformowały nas o samym zderzeniu niezależnie od orientacji dżetu. Początkowy GRB był nietypowo słaby, a Chandra nie wykryła źródła rentgenowskiego przy pierwszej próbie. Dziewięć dni po mergerze promienie X stały się widoczne, a późniejsza emisja radiowa i rentgenowska rosła przez miesiące. Taki przebieg był zgodny z relatywistycznym, strukturyzowanym dżetem oglądanym poza osią.
Dlaczego sygnał może rosnąć zamiast gasnąć
W typowym GRB obserwowanym w osi poświata szybko zaczyna słabnąć. Przy spojrzeniu z boku początkowo najszybszy rdzeń dżetu wysyła większość promieniowania gdzie indziej. Gdy dżet oddziałuje z otaczającym gazem, traci energię kinetyczną i zwalnia. Relatywistyczny stożek beamingu staje się szerszy, więc coraz więcej emisji trafia w kierunku Ziemi. W rezultacie poświata może przez długi czas rosnąć.
„Słaby GRB” nie musi być słabą eksplozją
To ważne ostrzeżenie przed interpretowaniem ekstremów. Sama obserwowana jasność nie mówi jednoznacznie, ile energii uwolniło źródło. Trzeba znać odległość, kąt patrzenia, strukturę dżetu i rozkład energii z kątem. W astronomii relatywistycznych wypływów geometria potrafi zmienić obraz wydarzenia równie mocno jak fizyczna moc silnika.
Poświata może odsłonić dżet dopiero później
Relatywistyczne promieniowanie jest silnie skupione w pobliżu kierunku ruchu. Im większy czynnik Lorentza wypływu, tym węższy obszar nieba otrzymuje największą część emisji. Gdy dżet zderza się z otoczeniem, traci energię kinetyczną i zwalnia. Wtedy efektywny stożek obserwowanej emisji staje się szerszy i obserwator znajdujący się początkowo poza osią może zacząć widzieć coraz większą część wypływu. W GW170817 promieniowanie rentgenowskie i radiowe pojawiło się z opóźnieniem i przez pewien czas rosło, co było ważną wskazówką dla geometrii dżetu obserwowanego z boku. Późniejsze obrazowanie i ewolucja poświaty wsparły model wąskiego, relatywistycznego rdzenia otoczonego wolniejszą strukturą. To pokazuje, że jasność GRB nie jest wyłącznie miarą „siły eksplozji” — zależy także od tego, gdzie znajduje się obserwator względem osi.