Ryby jaskiniowe wielokrotnie traciły oczy, ale nie zawsze dokładnie tą samą drogą
Meksykańska ryba Astyanax mexicanus występuje zarówno w widzącej formie powierzchniowej, jak i w wielu ślepych populacjach jaskiniowych. U części z nich utrata oczu ewoluowała niezależnie. Co ciekawe, zarodki jaskiniowe zaczynają tworzyć zawiązki oczu, lecz rozwój później ulega zahamowaniu i tkanki degenerują. Porównania populacji pokazują podobne zmiany rozwojowe, ale także różnice genetyczne. Ewolucja może więc wielokrotnie dochodzić do podobnego fenotypu, korzystając częściowo z tych samych szlaków rozwojowych, a częściowo z innych mutacji.
_(27589386037).jpg)
Ślepa ryba zaczyna budować oko
U Astyanax mexicanus oczy nie są po prostu nieobecne od pierwszych chwil rozwoju. Zarodki form jaskiniowych tworzą zawiązki oka i soczewki. Później w soczewce nasila się programowana śmierć komórek, a rozwój pozostałych tkanek oka zostaje zaburzony. Eksperymenty transplantacyjne i badania sygnalizacji rozwojowej pokazały, że soczewka ma kluczowy wpływ na dalszy wzrost oka. Dorosła ślepota jest więc rezultatem zmodyfikowanego programu rozwoju, a nie braku całej instrukcji „budowy oka”.
Wiele jaskiń, wiele eksperymentów ewolucyjnych
Astyanax zasiedlił liczne jaskinie Meksyku, a badania filogenetyczne i genetyczne wskazują, że część ślepych populacji ma niezależną historię utraty oczu. To daje biologom niezwykły naturalny układ porównawczy: można pytać, czy ta sama presja prowadzi zawsze do tych samych mutacji. Porównania populacji Pachón i Molino wykazały wiele wspólnych zmian ekspresji oraz morfologii, ale hybrydy mogą mieć większe oczy niż formy rodzicielskie, co wskazuje, że nie wszystkie odpowiedzialne zmiany są identyczne.
Dlaczego oczy zanikają
Brak światła usuwa korzyść z widzenia, ale dokładna rola doboru i dryfu w regresji oczu jest złożona. Utrzymywanie i rozwój oka kosztują energię, a geny wpływające na oczy mogą jednocześnie oddziaływać na inne cechy. Zmieniona sygnalizacja Hedgehog, związana z degeneracją oczu, wpływa też na rozwój struktur związanych z żerowaniem. Dlatego utrata może wynikać z mieszaniny neutralnego rozluźnienia selekcji, bezpośredniego doboru oraz plejotropowych efektów zmian korzystnych dla innych cech.
Regresja też jest ewolucją
W codziennym języku utrata narządu bywa traktowana jako „cofanie się”. Biologicznie nie istnieje kierunek ku większej złożoności. Jeżeli kosztowna struktura nie daje korzyści albo jej redukcja jest sprzężona z korzystnymi zmianami, może zaniknąć. Ryby jaskiniowe są jednym z najlepszych modeli badania utraty cech, ponieważ ich formy powierzchniowe i jaskiniowe można krzyżować oraz porównywać na poziomie rozwoju, zachowania i genomu.
Ślepota może powstawać przez zmianę rozwoju, metabolizmu i zachowania
Najlepiej zbadane populacje Astyanax mexicanus są szczególnie wartościowe, ponieważ ten sam gatunek ma formy powierzchniowe z oczami i wiele niezależnie zasiedlonych populacji jaskiniowych. U części z nich zarodek zaczyna tworzyć oko, lecz później struktura degeneruje. Zmiany dotyczą sygnałów rozwojowych, soczewki, siatkówki i otaczających tkanek, a różne populacje nie muszą mieć identycznego zestawu mutacji. Jednocześnie życie w ciemności sprzyja innym cechom: większej roli węchu i linii bocznej, zmianom zachowania żerowego, rytmów dobowych i metabolizmu. Redukcja oczu może być częściowo wynikiem osłabienia doboru utrzymującego wzrok, a częściowo wiązać się z selekcją innych cech poprzez geny działające na wiele układów. Dlatego „oczy zniknęły, bo były niepotrzebne” jest zbyt prostym wyjaśnieniem. Jaskinie pokazują, jak utrata i zysk cech zachodzą równocześnie w przebudowie całego organizmu. Krzyżowanie form jaskiniowych pochodzących z różnych populacji może czasem częściowo przywracać cechy wzroku potomstwa, ponieważ uszkodzone zostały różne elementy szlaku rozwojowego. To klasyczny sposób wykazania, że podobny fenotyp utraty może mieć odmienną podstawę genetyczną — konwergencja wyglądu nie wymaga identycznych mutacji.
Utrata kosztownego narządu może być skutkiem kilku sił jednocześnie
Oczy wymagają energii do rozwoju i działania, ale nie wystarczy stwierdzić, że „w ciemności dobór je usunął”. Jeśli wzrok nie wpływa na przeżycie, szkodliwe mutacje w genach oka mogą po prostu nie być tak skutecznie eliminowane — to rozluźnienie selekcji. Jednocześnie warianty rozwojowe zmniejszające oko mogą być powiązane z korzystnymi zmianami innych zmysłów lub czaszki, a wtedy działa bezpośrednia selekcja. Do tego dochodzi dryf genetyczny w małych populacjach jaskiniowych. Różne populacje Astyanax pozwalają badać względny udział tych procesów, ponieważ utrata wzroku zachodziła powtarzalnie. Najważniejszy wniosek nie brzmi więc „oczy są zbędne pod ziemią”, lecz: ten sam fenotyp może powstać przez mieszaninę rozluźnionej selekcji, doboru na inne cechy, pleiotropii i przypadkowych zmian częstotliwości alleli. Powtarzalność populacji jaskiniowych pozwala ponadto odróżniać cechy przypadkowe od tych, które regularnie pojawiają się przy życiu w ciemności. To jeden z powodów, dla których Astyanax stał się jednym z najważniejszych modeli współczesnej biologii ewolucyjno-rozwojowej.