Są rośliny, które zamiast fotosyntezy żywią się węglem dostarczanym przez grzyby
Nie każda roślina musi być zielona. Setki gatunków roślin mykoheterotroficznych utraciły zdolność do pełnej fotosyntezy i pobierają związki węgla za pośrednictwem grzybów. W wielu leśnych układach grzyb jest jednocześnie partnerem mikoryzowym zielonych drzew, więc węgiel związany pierwotnie w fotosyntezie może trafić do bezlistnej rośliny przez wspólnego partnera grzybowego. Są też gatunki korzystające z grzybów rozkładających ściółkę lub drewno. Ten sposób życia wywraca szkolną intuicję: roślina nie zawsze jest producentem, a grzyb nie zawsze otrzymuje węgiel od rośliny. W ewolucji symbioza może zostać przekształcona w relację, w której kierunek korzyści zmienia się niemal o 180 stopni.
Jak roślina może funkcjonować bez zielonych liści?
Fotosynteza jest głównym źródłem węgla dla większości roślin, ale nie jedyną możliwą drogą. Mykoheterotrofy kolonizują korzenie przez określone grzyby i pobierają od nich związki organiczne. W pełnej mykoheterotrofii roślina może utracić chlorofil, silnie zredukować liście i przez całe życie zależeć od partnera grzybowego. Istnieją też formy częściowe: zielone rośliny fotosyntetyzują, lecz uzupełniają bilans węgla zasobami pochodzącymi od grzyba. Analizy stabilnych izotopów węgla i azotu pomagają rozpoznać ten ukryty sposób odżywiania, ponieważ sygnatury izotopowe roślin odzwierciedlają źródło ich pokarmu.
Czasem powstaje układ trzech organizmów
W wielu lasach grzyb ektomikoryzowy pobiera węgiel od fotosyntetyzującego drzewa, a równocześnie tworzy połączenie z rośliną mykoheterotroficzną. W takim układzie bezlistna roślina uzyskuje związki organiczne od grzyba, którego gospodarka węglowa jest zasilana przez drzewo. Nie należy z tego wyciągać wniosku, że drzewo „karmi” ją świadomie. To efekt sieci zależności metabolicznych między organizmami, a korzyści i koszty dla poszczególnych partnerów mogą być asymetryczne.
Mykoheterotrofia powstała wiele razy niezależnie
To nie jest pojedynczy ewolucyjny wynalazek. Pełna lub częściowa zależność od grzybów pojawiła się wielokrotnie w różnych liniach roślin, między innymi w storczykach, wrzosowatych i kilku tropikalnych rodzinach. Prowadziła do podobnych zmian: redukcji aparatu fotosyntetycznego, bardzo precyzyjnych relacji z określonymi grupami grzybów i często niezwykłego wyglądu. Jest to dobry przykład konwergencji — podobna presja ekologiczna może prowadzić do podobnych rozwiązań w niespokrewnionych liniach.
Dlaczego taki styl życia może się opłacać?
Na dnie lasu światła bywa bardzo mało, a konkurencja o nie jest silna. Jeżeli przodek rośliny już korzystał z mikoryzy, zwiększanie udziału węgla pozyskiwanego od grzyba mogło stopniowo zmniejszać zależność od fotosyntezy. W skrajnym przypadku selekcja przestaje utrzymywać kosztowny aparat fotosyntetyczny. Cena jest jednak wysoka: roślina staje się zależna od obecności odpowiedniego grzyba, a często pośrednio także od roślin, z którymi ten grzyb tworzy sieć. Ochrona takiego gatunku oznacza więc ochronę całego układu ekologicznego, a nie tylko widocznych pędów.
Storczyki pokazują, że zależność od grzyba może zmieniać się w ciągu życia
Wszystkie storczyki rozpoczynają życie od etapu silnie zależnego od grzyba, ponieważ ich nasiona są prawie pozbawione zapasów. U większości zielonych gatunków dorosła roślina przechodzi później do dominacji fotosyntezy, ale u części zależność węglowa od partnera utrzymuje się w różnym stopniu, a u pełnych mykoheterotrofów staje się podstawą całego życia. To tworzy ewolucyjne kontinuum od chwilowego „żywienia przez grzyba” po całkowitą utratę fotosyntezy. Takie pośrednie stadia pomagają zrozumieć, jak skrajna strategia mogła powstać bez nagłego przeskoku.
Utrata fotosyntezy zostawia ślady w genomie
Gdy roślina przestaje polegać na fotosyntezie, presja selekcyjna utrzymująca część genów aparatu fotosyntetycznego słabnie. U niezależnie powstałych mykoheterotrofów obserwuje się redukcję plastydowych genomów i utratę genów związanych z fotosyntezą, przy zachowaniu funkcji plastydów potrzebnych do innych procesów metabolicznych. To ważne: chloroplast nie staje się całkowicie zbędny tylko dlatego, że zanika zielona barwa. Ewolucja redukuje przede wszystkim te elementy, których funkcja rzeczywiście przestała przynosić korzyść, a pozostałe szlaki mogą nadal być niezbędne.
Zależność od grzyba może zwiększać wrażliwość na zmianę lasu
Mykoheterotrof nie potrzebuje dużo światła, ale jego nisza nie jest przez to prosta. Musi występować tam, gdzie żyje odpowiedni grzyb, a jeśli ten grzyb jest ektomikoryzowy — również jego zielony gospodarz. Wycinka drzewa, zmiana składu drzewostanu lub warunków gleby może więc usunąć źródło węgla, mimo że sama bezlistna roślina nadal ma pozornie odpowiednie zacienienie. To wyjaśnia, dlaczego niektóre mykoheterotrofy są trudne do uprawy i ochrony poza naturalnym siedliskiem: nie da się traktować ich jak pojedynczej rośliny wymagającej tylko temperatury, wilgotności i podłoża.