Sama obecność innych może zmieniać wykonanie zadania, ale podręcznikowe „łatwe lepiej, trudne gorzej” jest tylko przybliżeniem
Social facilitation opisuje zmianę wykonania zadania w obecności innych osób. Klasyczna metaanaliza 241 badań znalazła małe efekty: obecność innych przyspieszała proste wykonania, spowalniała złożone i pogarszała dokładność trudnych zadań, lecz wyjaśniała zwykle tylko niewielką część wariancji. Nowsza metaanaliza 33 badań Stroopa pokazała dodatkowo, że sama obecność społeczna może zmniejszać interferencję, a efekt zależy od rodzaju audytorium i wersji zadania. Zjawisko jest więc realne, ale nie sprowadza się do uniwersalnego prawa „publiczność wzmacnia reakcję dominującą”.
Jedno z najstarszych pytań psychologii społecznej
Już pod koniec XIX wieku Norman Triplett badał, czy obecność innych zmienia tempo prostego działania. Później znajdowano zarówno poprawę, jak i pogorszenie wyników, co doprowadziło do teorii, że obecność innych zwiększa pobudzenie i wzmacnia reakcję dominującą: dobrze wyuczone zadanie ma się poprawiać, a nowe lub trudne — pogarszać.
Metaanaliza 241 badań pokazała małe efekty
Bond i Titus przeanalizowali 241 badań z udziałem prawie 24 tysięcy uczestników. Obecność innych przeciętnie zwiększała szybkość wykonania prostych zadań, zmniejszała szybkość przy zadaniach złożonych i pogarszała dokładność złożonych. Efekty były jednak małe, zwykle odpowiadając za około 0,3% do 3% wariancji w typowym eksperymencie.
Nawet klasyczna metaanaliza znalazła wyjątki
Autorzy zauważyli, że niewielka poprawa dokładności prostych zadań była podatna na problem niepublikowanych wyników zerowych. Nie znaleźli też prostego potwierdzenia wszystkich ówczesnych teorii dotyczących obawy przed oceną. Już wtedy obraz był bardziej skomplikowany niż popularne dwuzdaniowe prawo social facilitation.
Stroop pokazuje inną stronę obecności społecznej
Metaanaliza 33 badań nad zadaniem Stroopa wykazała mniejszą interferencję w obecności innych niż w samotności, co autorzy interpretowali jako poprawę pewnych aspektów kontroli poznawczej. Co ważne, efekt zależał od rodzaju obecności: był silniejszy przy uważnym audytorium, a w części warunków z audytorium oceniającym zanikał.
To, kim jest „obserwator”, ma znaczenie
Cichy eksperymentator, rywal, przyjaciel, aktywny współwykonawca i publiczność oceniająca tworzą inne sytuacje społeczne. Współczesne badania odchodzą więc od traktowania obecności innych jako jednego bodźca. Znaczenie może mieć uwaga obserwatorów, możliwość porównania społecznego, presja oceny i interpretacja sytuacji jako wyzwania albo zagrożenia.
Dlaczego to ważne poza laboratorium
Egzamin ustny, trening sportowy, praca przy współpracownikach i występ sceniczny różnią się jednocześnie trudnością, poziomem wyuczenia, stawką i znaczeniem audytorium. Social facilitation pomaga zrozumieć, dlaczego wynik może się zmieniać w obecności innych, ale nie pozwala przewidzieć każdego przypadku z samego podziału na „łatwe” i „trudne” zadanie.
Obecność innych może zmieniać interpretację zadania jako wyzwania albo zagrożenia
Jedna ze współczesnych linii wyjaśnień traktuje obecność publiczności nie jako prosty generator pobudzenia, lecz jako czynnik zmieniający ocenę własnych zasobów wobec wymagań. W eksperymencie Blascovicha i współpracowników osoby wykonujące dobrze wyuczone zadanie przed publicznością wykazywały fizjologiczny wzorzec kojarzony z wyzwaniem, a wykonujące zadanie niewyuczone — z zagrożeniem. Nie dowodzi to, że ten model wyjaśnia wszystkie efekty social facilitation, ale pokazuje, dlaczego identyczna publiczność może poprawić działanie eksperta i pogorszyć wynik początkującego bez odwoływania się do jednego uniwersalnego mechanizmu. Z tego powodu współczesne badania częściej pytają o konkretne warunki obecności społecznej niż o jeden ogólny efekt publiczności.