Samce bataliona występują w trzech strategiach, a jedna z nich wygląda jak samica

Tokowisko wygląda jak arena konkurencji

Wiosną samce bataliona spotykają się na tokowiskach, gdzie prezentują efektowne kryzy i wykonują rytualne zachowania. Klasyczny samiec terytorialny zajmuje niewielkie miejsce i próbuje przyciągnąć samice. Gdyby wszystkie samce stosowały tę samą strategię, można byłoby oczekiwać zwykłej konkurencji o najlepsze stanowiska. Tymczasem część osobników przychodzi na arenę z zupełnie innym planem.

Satelita nie broni własnego terytorium

Drugi typ samca ma inne upierzenie i zachowanie. Nie wypiera właściciela areny, lecz może być przez niego tolerowany, bo obecność dwóch samców bywa atrakcyjna dla odwiedzających samic. Relacja nie jest prostą przyjaźnią: obaj mogą uzyskać kopulacje. Strategia satelitarna pokazuje, że sukces reprodukcyjny nie musi wynikać z wygrania bezpośredniej walki. Można korzystać z terytorium konkurenta, jeśli układ przynosi korzyści obu stronom w odpowiednich warunkach.

Faeder łamie nawet ten schemat

Trzeci typ odkryto stosunkowo późno. Faedery są mniejsze i wyglądem przypominają samice, nie rozwijając typowej efektownej kryzy. Mogą pojawiać się na tokowiskach bez wzbudzania takiej reakcji jak konkurencyjny samiec i również uzyskiwać kopulacje. Co ważne, nie jest to chwilowe „przebranie” zależne od nastroju. Morf jest trwałą, genetycznie uwarunkowaną strategią rozrodczą.

Supergen trzyma cały zestaw cech razem

Badania genomowe wykazały, że różnice są związane z dużym odwróceniem fragmentu chromosomu 11 obejmującym ponad sto genów. Taka inwersja ogranicza rekombinację między wariantami, dzięki czemu zestaw genów wpływających na wygląd, hormony i zachowanie może być dziedziczony jako blok. To właśnie nazywa się supergenem: nie jednym „genem bataliona”, lecz pakietem współdziedziczonych elementów, który pomaga utrzymać alternatywne strategie w populacji.

Polskie rozlewiska pozwalają zobaczyć efekt genetyki gołym okiem

Bataliony podczas przelotów i toków można obserwować na polskich mokradłach, m.in. w dolinie Biebrzy i Narwi. Fotografia grupy samców wygląda jak pokaz zmienności upierzenia, ale pod powierzchnią działa mechanizm sięgający struktury chromosomu. To wyjątkowe połączenie terenowej obserwacji ptaka z genetyką ewolucyjną: różne „role” na tokowisku są fizycznym skutkiem alternatywnych wersji dużego fragmentu genomu.

Trzy strategie mogą przetrwać, bo ich opłacalność zależy od częstości

Gdyby jedna strategia zawsze dawała wyraźnie więcej potomstwa, selekcja naturalna z czasem usunęłaby pozostałe. U bataliona utrzymują się trzy morfy, ponieważ sukces każdego z nich zależy m.in. od tego, ilu konkurentów danego typu znajduje się na tokowisku. Rzadki sposób zachowania może zyskiwać przewagę właśnie dlatego, że inni samcy nie reagują na niego tak skutecznie. Taki mechanizm nazywa się selekcją zależną od częstości. Supergen pomaga zachować komplet cech potrzebnych każdej strategii, a ekologiczna gra na tokowisku decyduje o ich względnym powodzeniu. Dzięki temu batalion jest czymś więcej niż ptakiem o efektownym upierzeniu: to żywy przykład, jak ewolucja może utrzymywać kilka alternatywnych rozwiązań tego samego problemu reprodukcyjnego w jednej populacji.

Trzy strategie mogą utrzymywać się, bo żadna nie wygrywa zawsze

Gdyby jeden typ samca dawał potomstwo w każdych warunkach znacznie skuteczniej od pozostałych, dobór naturalny powinien z czasem wypierać konkurencyjne warianty. U bataliona opłacalność zależy jednak od zachowania innych samców i samic na tokowisku. Agresywny rezydent, tolerowany satelita i samicopodobny faeder korzystają z różnych dróg do kopulacji. Taka zależność od częstości strategii pomaga zrozumieć, dlaczego niezwykłe warianty mogą utrzymywać się razem przez wiele pokoleń, zamiast być tylko krótkotrwałymi „dziwactwami” w populacji.