Skorupa i płyta tektoniczna to nie to samo
Płyta tektoniczna nie jest po prostu kawałkiem skorupy. Płyty są fragmentami litosfery, czyli mechanicznie sztywnej warstwy obejmującej całą skorupę oraz przyklejoną do niej najwyższą, chłodną część płaszcza. Granica skorupa–płaszcz, czyli Moho, znajduje się więc wewnątrz samej płyty. Głębiej leży słabsza mechanicznie astenosfera, po której litosfera może się przemieszczać. To rozróżnienie usuwa wiele nieporozumień: kontynenty nie „suną po płaszczu” jako sama skorupa, lecz podróżują jako część znacznie grubszych płyt zbudowanych także ze skał płaszcza.
Dwie granice opisują dwie różne rzeczy
Moho oddziela skorupę od płaszcza przede wszystkim ze względu na różnice składu i prędkości fal sejsmicznych. Granica litosfera–astenosfera ma inny sens: dotyczy zachowania mechanicznego. Nad nią skały tworzą sztywną warstwę zdolną poruszać się jako płyta. Pod nią materiał jest wystarczająco gorący i słaby, by w długiej skali czasu łatwiej się odkształcać. Te dwie granice nie muszą się pokrywać — i zwykle się nie pokrywają. Dlatego część górnego płaszcza należy do płyty tektonicznej.
Co właściwie porusza się po Ziemi
Gdy mówimy o płycie Pacyficznej, Afrykańskiej czy Eurazjatyckiej, opisujemy fragment litosfery. Może on zawierać skorupę oceaniczną, kontynentalną albo obie. Pod skorupą znajduje się litosferyczny płaszcz, który porusza się razem z nią. Grubość całej litosfery również nie jest stała: młoda litosfera oceaniczna jest stosunkowo cienka, natomiast pod starymi wnętrzami kontynentów może sięgać setek kilometrów. Szkolne utożsamienie płyty ze skorupą usuwa zatem dużą część jej rzeczywistej grubości.
Dlaczego to ważne dla subdukcji
Do strefy subdukcji nie wchodzi sama cienka skorupa oceaniczna, lecz znacznie grubszy fragment litosfery obejmujący również chłodny płaszcz. Wraz ze starzeniem się płyty oceanicznej jej płaszczowa część ochładza się i grubieje. Ma to ogromne znaczenie dla gęstości i wyporności całego slab-u. To właśnie właściwości całej litosfery, a nie kilku kilometrów bazaltowej skorupy, pomagają wyjaśnić zdolność starej płyty oceanicznej do zanurzania się głęboko w płaszczu.
Prosty test na poprawny obraz mentalny
Jeśli na przekroju narysujemy Moho i uznamy, że wszystko poniżej to „podłoże, po którym jadą płyty”, powstaje błędny obraz. Poprawniej jest narysować skorupę, następnie część górnego płaszcza należącą do sztywnej litosfery, a dopiero niżej słabszą astenosferę. To niewielka zmiana diagramu, ale duża zmiana rozumienia: płyta tektoniczna przecina chemiczną granicę skorupa–płaszcz i jest definiowana przede wszystkim przez sposób, w jaki skały zachowują się mechanicznie.
Moho przebiega wewnątrz płyty
Granica między skorupą a płaszczem — Moho — nie jest dolną granicą płyty tektonicznej. Sztywna litosfera ciągnie się dalej w dół, obejmując część płaszcza o tym samym ogólnym składzie co głębszy płaszcz, lecz chłodniejszą i bardziej sztywną mechanicznie. Dolna granica litosfery nie musi więc odpowiadać ostrej zmianie chemicznej. To ważne, bo na przekroju geologicznym można jednocześnie narysować Moho i granicę litosfera–astenosfera, a linie te będą leżały na innych głębokościach i oznaczały coś zupełnie innego.
Grubość płyty również się zmienia
Litosfera oceaniczna jest bardzo cienka i gorąca przy grzbiecie śródoceanicznym, a w miarę oddalania się od niego stygnie i jej sztywna część się pogrubia. Pod starymi kontynentami litosfera może być znacznie grubsza i tworzyć głębokie korzenie kratonów. Mówienie o „płytach” jak o identycznych kafelkach unoszących się na jednej poziomej warstwie jest więc mylące. Są to trójwymiarowe, zmienne termicznie fragmenty złożone ze skorupy i górnego płaszcza, których dolna granica wynika z zachowania materiału, a nie z prostego podziału skał.
Dlaczego szkolny skrót jest tak trwały
Na prostych schematach skorupa jest cienką warstwą na wierzchu płaszcza, a strzałki ruchu płyt rysuje się właśnie na niej. To wizualnie sprzyja utożsamieniu obu pojęć. W rzeczywistości tektonika dotyczy litosfery: skorupa jedzie razem ze sztywną częścią płaszcza. Zapamiętanie tej różnicy pomaga później zrozumieć, dlaczego trzęsienia w subdukującej płycie mogą występować znacznie poniżej samej skorupy oceanicznej.