„Średnia długość życia 30 lat” nie oznacza, że trzydziestolatek był już starcem
Niskie wartości oczekiwanej długości życia przy urodzeniu w społeczeństwach średniowiecznych są realne, ale łatwo je źle zrozumieć. Średnia około 25–35 lat nie oznacza, że większość dorosłych umierała koło trzydziestki. Ogromna śmiertelność niemowląt i dzieci silnie obniżała wartość liczoną od narodzin. Osoba, która przeżyła dzieciństwo i osiągnęła 20–25 lat, miała przed sobą średnio znacznie więcej lat niż sugeruje „30 lat życia”. Dane różnią się zależnie od miejsca, stulecia, płci i pozycji społecznej, więc nie istnieje jedna liczba dla całego średniowiecza. Sednem mitu jest pomylenie statystyki dla noworodka z typowym wiekiem śmierci osoby dorosłej.
Popularne przekonanie
Najczęstszy błąd bierze się z języka. „Oczekiwana długość życia wynosi 30 lat” łatwo usłyszeć jako „przeciętny człowiek dożywał trzydziestki”. W demografii oczekiwana długość życia jest jednak wielkością warunkową: można liczyć ją przy urodzeniu, w wieku 5, 20 czy 50 lat. Za każdym razem pytanie brzmi, ile lat średnio pozostaje osobie, która już osiągnęła dany wiek.
Skąd wzięła się ta wersja
University of London Press podsumowuje badania późnośredniowiecznych społeczności, wskazując, że po przejściu niebezpiecznego dzieciństwa dłuższe życie dorosłe było realną perspektywą. Dla mężczyzn w analizowanych społecznościach osoby dochodzące do dwudziestych lat mogły oczekiwać jeszcze około trzech dekad życia. Oxford Academic zwraca uwagę, że wysoka śmiertelność dzieci radykalnie zaniżała średnią przy urodzeniu, a śmierć człowieka w późnych trzydziestych latach nie była po prostu uznawana za „normalne dożycie starości”.
Co mówią źródła
Warto wykonać prosty eksperyment myślowy. Jeśli w małej grupie połowa dzieci umrze bardzo wcześnie, a druga połowa dożyje około sześćdziesięciu lat, średnia przy urodzeniu może wynieść około trzydziestu kilku lat, choć prawie nikt nie umrze właśnie w wieku trzydziestu kilku. Średnia opisuje rozkład ryzyka w całym życiu, nie najbardziej typową datę śmierci dorosłego.
Co rzeczywiście możemy stwierdzić
Co możemy stwierdzić: średniowieczne społeczeństwa miały znacznie wyższą śmiertelność niż współczesne, szczególnie wśród niemowląt i dzieci, ale ludzie po pięćdziesiątce, sześćdziesiątce czy starsi nie byli biologicznym wyjątkiem. Konkretnej oczekiwanej długości życia nie wolno podawać bez określenia populacji i wieku, od którego ją liczymy.
Dlaczego jedna liczba dla „średniowiecza” jest podejrzana
Okres ten obejmuje setki lat, różne regiony i ogromne kryzysy demograficzne, takie jak epidemie czy głody. Inaczej wyglądała śmiertelność miejskiego rzemieślnika, inaczej kobiety narażonej na ryzyko kolejnych porodów, inaczej elity z lepszym dostępem do żywności. Dlatego mocny rekord powinien objaśniać mechanizm statystyczny, a nie zastępować starą liczbę jedną „poprawną” liczbą uniwersalną.
Średnia, mediana i przeżycie do dorosłości
Wyobraźmy sobie sto noworodków w populacji o bardzo wysokiej śmiertelności dziecięcej. Jeśli duża część umrze przed piątymi urodzinami, każda taka śmierć wnosi do średniej zaledwie kilka lat życia. Osoby, które dożyją pięćdziesięciu czy sześćdziesięciu lat, nie są w stanie całkowicie „podciągnąć” wartości przy urodzeniu. Dlatego e0 — oczekiwana długość życia przy urodzeniu — może być niska nawet wtedy, gdy w populacji regularnie spotyka się ludzi w średnim i starszym wieku. Po osiągnięciu 20 lub 25 lat kalkulacja zaczyna się od nowego warunku: człowiek już przeżył najbardziej ryzykowną część dzieciństwa. Nie oznacza to współczesnej długości życia, bo nadal grożą infekcje, urazy, wojna i poród. Oznacza tylko, że zdanie „średnia wynosiła 30, więc ludzie umierali koło trzydziestki” jest błędnym odczytaniem statystyki.
Dlaczego ten mit jest ciekawy
Ten mit jest szczególnie użyteczny, bo dotyczy nie tylko historii. Ten sam błąd można popełnić przy współczesnych statystykach zdrowia: jedna średnia ukrywa bardzo różne ryzyka w poszczególnych grupach wieku. Poprawne czytanie historycznej demografii jest więc jednocześnie lekcją statystyki.