Stopiona siarka podczas ogrzewania nagle robi się setki razy bardziej lepka, bo jej pierścienie otwierają się w długie łańcuchy
Większość cieczy wraz z ogrzewaniem staje się coraz rzadsza. Siarka potrafi zrobić coś odwrotnego. Tuż po stopieniu składa się głównie z pierścieni S₈ i płynie stosunkowo łatwo. Przy dalszym ogrzewaniu w pobliżu tzw. przejścia lambda pierścienie zaczynają się otwierać, a atomy tworzą długie polimerowe łańcuchy. Splątane łańcuchy radykalnie zwiększają lepkość cieczy. Jeszcze wyższa temperatura skraca łańcuchy i lepkość znowu spada. Jedna ciecz przechodzi więc przez niezwykłą przemianę strukturalną bez zmiany składu pierwiastkowego.
Zwykła ciecz robi się rzadsza po ogrzaniu
W cieczach wzrost temperatury zazwyczaj ułatwia cząsteczkom pokonywanie wzajemnych oddziaływań, dlatego lepkość maleje. Stopiona siarka początkowo zachowuje się podobnie, ale w okolicy 159°C następuje gwałtowna zmiana trendu.
Podstawową jednostką jest pierścień S8
W wielu warunkach elementarna siarka tworzy ośmioatomowe, pofałdowane pierścienie. Po stopieniu znaczna część takich cząsteczek pozostaje zamknięta. Krótkie, niezależne pierścienie mogą stosunkowo łatwo przesuwać się względem siebie.
Przejście lambda w siarce nie jest klasycznym wrzeniem ani topnieniem drugiego kryształu. Ciecz pozostaje cieczą, ale zmienia się średnia topologia cząsteczek. To przykład tzw. polimeryzacji pierścieniowej w czystym pierwiastku: otwarcie pierścienia daje reaktywne końce, które mogą dołączać kolejne jednostki siarki. Rozkład długości łańcuchów zmienia się z temperaturą, a lepkość jest niezwykle czuła na udział najdłuższych struktur.
Ogrzewanie otwiera pierścienie
Przy przejściu lambda część wiązań S–S w pierścieniach pęka, tworząc reaktywne końce łańcuchów. Łańcuchy mogą łączyć się w coraz dłuższe struktury zawierające setki lub tysiące atomów siarki. Skład chemiczny wciąż jest elementarną siarką, lecz architektura cząsteczek staje się zupełnie inna.
Splątanie daje ogromny wzrost lepkości
Długie łańcuchy zachowują się podobnie do polimerów: mechanicznie splątują się i ograniczają wzajemny ruch. Ciecz staje się ciemniejsza i bardzo lepka. To spektakularny przykład polimeryzacji zachodzącej w czystym pierwiastku, bez dodawania drugiego składnika.
Barwa gorącej siarki również ewoluuje wraz ze strukturą. Stopiona siarka przechodzi od jasnożółtej przez pomarańczową i czerwoną do bardzo ciemnej, co jest związane ze zmianami składu molekularnego i stanów elektronowych. Nie ma jednak jednej prostej reguły „ciemniejsza = bardziej polimeryczna”, bo jednocześnie zmienia się temperatura i populacja różnych fragmentów Sₙ. To dobry przykład, dlaczego obserwowalna cecha może mieć kilka nakładających się przyczyn.
Jeszcze większa temperatura znowu rozrywa łańcuchy
Przy dalszym ogrzewaniu wzrasta częstość zrywania wiązań w łańcuchach. Średnia długość struktur zaczyna maleć, więc lepkość również spada. Krzywa lepkości jest przez to silnie nieliniowa zamiast zwykłego jednostajnego zmniejszania.
Szybkie chłodzenie może zatrzymać plastikową siarkę
Jeśli gorącą, łańcuchową siarkę szybko schłodzi się, można chwilowo utrwalić splątany, elastyczny materiał zwany plastikową siarką. Z czasem wraca on do bardziej stabilnych form opartych na pierścieniach. To dodatkowo pokazuje, że różne struktury tego samego pierwiastka mogą mieć skrajnie inne własności mechaniczne.
Nowoczesne symulacje nadal badają szczegóły przejścia
Badanie Chemical Science z 2024 r. analizowało mechanizm polimeryzacji i rozpadu pierścieni w ciekłej siarce za pomocą symulacji dynamiki molekularnej. Klasyczna demonstracja szkolna pozostaje więc aktywnym problemem fizykochemii cieczy i polimerów.
Plastikowa siarka powstała przez szybkie chłodzenie jest metastabilna. Długie łańcuchy nie są w temperaturze pokojowej najlepszą energetycznie formą pierwiastka, ale przebudowa do pierścieni wymaga czasu i ruchliwości segmentów. Materiał stopniowo twardnieje i wraca do krystalicznych odmian opartych głównie na S₈. W jednym doświadczeniu można więc zobaczyć polimeryzację, szklistość, metastabilność i krystalizację bez zmiany składu pierwiastkowego.
Niezwykła krzywa lepkości siarki pozwala też zrozumieć różnicę pomiędzy „długością cząsteczki” i „ilością substancji”. Podczas polimeryzacji nie przybywa ani jeden atom siarki; zmienia się wyłącznie to, ile atomów należy do jednej połączonej struktury. Gdy średnia długość łańcuchów rośnie, wzrasta czas potrzebny do ich wzajemnego przesuwania i rozplątywania. Lepkość może więc wzrosnąć o rzędy wielkości bez zwiększenia gęstości w podobnym stopniu. W reologii polimerów jest to ogólna zasada: własności przepływu są niezwykle czułe na masę cząsteczkową i topologię łańcuchów. Elementarna siarka daje rzadką możliwość obserwowania tego efektu w układzie jednoskładnikowym, gdzie nie trzeba rozważać rozpuszczalnika, inicjatora ani mieszaniny monomerów. Sam pierwiastek reorganizuje się z małych pierścieni w dynamiczną „zupę” polimerową.