Światło może okrążyć czarną dziurę i stworzyć kolejne obrazy tego samego źródła
W pobliżu czarnej dziury istnieją tory, na których fotony mogą wykonać część, jedno lub więcej okrążeń, zanim uciekną do obserwatora. Dlatego ten sam fragment dysku akrecyjnego może być widoczny wielokrotnie: jako obraz bezpośredni oraz coraz węższe, silniej zniekształcone obrazy związane z dłuższymi drogami światła. W granicy powstaje struktura opisywana jako pierścienie fotonowe. Kolejne obrazy są coraz cieńsze i słabsze, ale ich geometria zależy mocno od czasoprzestrzeni wokół czarnej dziury, dlatego przyszłe pomiary takich struktur mogą stać się wyjątkowo precyzyjnym testem ogólnej teorii względności.
Fotony mogą niemal utknąć na orbicie
Dla nierotującej czarnej dziury istnieje szczególna skala odpowiadająca niestabilnym kołowym orbitom światła. Słowo „niestabilnym” jest kluczowe: najmniejsze zaburzenie sprawia, że foton albo oddala się, albo wpada ku horyzontowi. Promienie przechodzące bardzo blisko krytycznej trajektorii mogą jednak wykonać znaczną część obiegu, jeden obieg, a przy jeszcze dokładniejszym dostrojeniu nawet kilka, zanim ostatecznie dotrą do dalekiego obserwatora. W czarnej dziurze rotującej struktura takich orbit jest bardziej złożona i zależy również od kierunku ruchu względem spinu.
Jedno źródło, cała hierarchia obrazów
Wyobraźmy sobie jasny fragment plazmy na dysku. Część jego światła leci do nas stosunkowo bezpośrednio. Inne fotony są wysłane w kierunku czarnej dziury, obchodzą ją po silnie zakrzywionej trajektorii i dopiero potem uciekają. Jeszcze bardziej krytyczne promienie wykonują dodatkowe półobroty lub pełne obiegi. Wszystkie mogą pochodzić z tego samego miejsca, ale pojawią się na niebie w różnych pozycjach. To naturalne rozwinięcie soczewkowania grawitacyjnego do reżimu, w którym światło niemal krąży wokół obiektu.
Dlaczego kolejne obrazy stają się cienkie
Im więcej razy foton okrąża czarną dziurę, tym bardziej precyzyjnie jego początkowy kierunek musi leżeć blisko krytycznej granicy między ucieczką a pochłonięciem. Zakres dozwolonych trajektorii gwałtownie się kurczy. Dlatego obrazy wyższego rzędu są demagnifikowane i skupiają się w coraz cieńszych strukturach zbliżających się do krytycznej krzywej na obrazie. NASA opisuje je jako cienkie pierścienie powstające z wielokrotnie zniekształconych obrazów dysku; prace związane z EHT analizują, jak wykorzystać takie pierścienie do pomiarów geometrii czasoprzestrzeni.
Pierścień na obecnych obrazach to nie to samo co idealny pierścień fotonowy
Warto odróżnić szeroki, jasny pierścień widoczny na obrazach M87* i Sagittarius A* od teoretycznie węższej hierarchii pierścieni fotonowych. Obecny obraz EHT jest zdominowany przez emisję plazmy i przez najniższego rzędu efekty soczewkowania, a rozdzielczość nie pozwala po prostu rozłożyć całej struktury na nieskończoną serię cienkich pierścieni. W literaturze terminologia bywa używana nieco różnie, dlatego precyzyjniej mówić o subobrazach fotonowych i krytycznej krzywej niż utożsamiać każde jasne obrzeże z pojedynczą orbitą światła.
Dlaczego astronomowie chcą je mierzyć
Bezpośrednia emisja zależy mocno od nieprzewidywalnych szczegółów plazmy: temperatury elektronów, pola magnetycznego i rozkładu materii. Położenie wysoko-rzędowych pierścieni jest w większym stopniu zakotwiczone w samej geometrii czasoprzestrzeni. Dlatego ich wykrycie i pomiar mogłyby pomóc oddzielić fizykę gazu od fizyki grawitacji, wyznaczać masę i spin oraz testować, czy otoczenie astrofizycznej czarnej dziury zachowuje się zgodnie z metryką Kerra. To przykład, w którym skrajne zakrzywienie światła staje się narzędziem pomiarowym.
Każde dodatkowe okrążenie oznacza także dodatkowe opóźnienie
Subobrazy wyższego rzędu nie tylko pojawiają się bliżej krytycznej krzywej. Ich fotony spędzają więcej czasu w pobliżu czarnej dziury, więc docierają później niż światło biegnące krótszą drogą. Dla stałego źródła nie ma to znaczenia, ale dla zmiennego dysku lub gorącej plamy może powstać seria opóźnionych wersji tej samej struktury. W praktyce ich wykrycie jest bardzo trudne, ponieważ kolejne obrazy są coraz węższe i słabsze, a emisja plazmy sama się zmienia. Właśnie dlatego przyszłe interferometry o większej rozdzielczości i czułości są potrzebne, aby przekształcić elegancką przewidywaną hierarchię fotonowych subobrazów w precyzyjne narzędzie obserwacyjne.