PolskaPolska nauka, wynalazki i odkrycia

Szczepionkę Weigla przeciw durowi plamistemu produkowano z udziałem zakażonych wszy

Rudolf Weigl opracował metodę wytwarzania szczepionki przeciw durowi plamistemu opartą na niezwykłym fakcie biologicznym: bakterie Rickettsia prowazekii namnażają się w jelicie wszy odzieżowej, która jest naturalnym wektorem choroby. W laboratorium hodowano wszy, zakażano je kontrolowanie, a następnie z ich tkanek przygotowywano materiał szczepionkowy. Brzmi to jak laboratoryjna osobliwość, ale wynikało bezpośrednio z cyklu życiowego patogenu. Zanim pojawiły się łatwiejsze systemy hodowli komórkowej, wykorzystanie żywego gospodarza było sposobem na uzyskanie odpowiedniej ilości riketsji do produkcji szczepionki.

Rudolf Weigl w laboratorium Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie przed II wojną światową.
Rudolf Weigl w laboratorium Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie przed II wojną światową.Autor nieznany / Wikimedia Commons / public domain · Public domain (Poland)

Dlaczego właśnie wesz

Dur plamisty nie jest durem brzusznym. Wywołuje go Rickettsia prowazekii, bakteria przenoszona przede wszystkim przez wesz odzieżową. Gdy wesz żeruje na zakażonym człowieku, pobiera patogen z krwią. Riketsje namnażają się w komórkach wyściełających jej jelito, a później są wydalane z kałem. Człowiek zakaża się zwykle wtedy, gdy skażony materiał dostanie się do uszkodzonej skóry, np. podczas drapania. Weigl zrozumiał, że skoro organizm wszy jest miejscem intensywnego namnażania patogenu, można próbować zamienić ten element naturalnego cyklu zakażenia w kontrolowany system laboratoryjny.

Jak wyglądała laboratoryjna hodowla

Metoda wymagała utrzymywania całych kolonii wszy. Owady musiały regularnie pobierać krew, dlatego w instytucie pracowali tzw. karmiciele wszy, którzy przykładali do skóry specjalne klatki z owadami. Osobną grupę wszy zakażano riketsjami — w rozwiniętej metodzie poprzez wprowadzenie zawiesiny do jelita. Po odpowiednim czasie owady preparowano, a z zakażonych jelit przygotowywano materiał zawierający riketsje. Następnie patogen był inaktywowany w procesie tworzenia szczepionki. Była to technika pracochłonna, wymagająca zarówno biologicznej precyzji, jak i ogromnej organizacji hodowli.

Dlaczego nie hodowano bakterii po prostu w pożywce

Riketsje są pasożytami wewnątrzkomórkowymi: do namnażania potrzebują żywych komórek gospodarza. To odróżnia je od wielu bakterii, które można hodować na stosunkowo prostych podłożach laboratoryjnych. W pierwszej połowie XX wieku nie istniały jeszcze współczesne, wygodne technologie hodowli komórkowych w obecnej skali. Wykorzystanie wszy było więc pomysłowym rozwiązaniem praktycznego problemu: jak stworzyć biologiczne środowisko, w którym patogen będzie się namnażał w sposób wystarczająco przewidywalny do produkcji szczepionki.

Szczepionka i wojenne znaczenie instytutu

Dur plamisty był szczególnie groźny w warunkach wojny, przeludnienia, migracji i ograniczonej higieny — dokładnie tam, gdzie łatwo rozprzestrzeniają się wszy odzieżowe. Instytut Weigla we Lwowie produkował szczepionkę także podczas okupacji niemieckiej. Zatrudnienie jako karmiciel wszy dawało wielu osobom dokumenty i pewną ochronę przed represjami, a w instytucie znaleźli się przedstawiciele lwowskiego środowiska naukowego i intelektualnego. To ważny kontekst historyczny, ale nie należy nim zasłaniać samego mechanizmu naukowego: laboratorium było niezwykłe właśnie dlatego, że linia produkcyjna szczepionki obejmowała żywego owada.

Co zmieniło się później

Z czasem rozwój metod hodowli mikroorganizmów w komórkach i zarodkach, antybiotyków oraz kontroli wektorów zmienił sposób walki z durem plamistym. Dziś historyczna metoda Weigla wygląda niezwykle, bo współczesna biotechnologia stara się używać systemów możliwie standaryzowanych, zamkniętych i skalowalnych. W jego epoce wybór wszy nie był jednak ekscentrycznym dodatkiem. Był konsekwencją biologii riketsji. To właśnie czyni tę historię tak dobrą ciekawostką: najbardziej zaskakujący element procesu produkcji ma bardzo racjonalne wyjaśnienie biologiczne.

#dur plamisty#Lwów#riketsje#Rudolf Weigl#szczepionki#wszy
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki