Potrawy i gotowanieFermentacja, pleśnie i kontrolowane „psucie”

Tempeh jest dosłownie zszywany w kostkę przez grzybnię

Tempeh nie jest po prostu zlepkiem sprasowanej soi. Podczas fermentacji pleśń z rodzaju Rhizopus wyrasta pomiędzy ugotowanymi ziarnami i tworzy gęstą, białą sieć strzępek. Ta grzybnia fizycznie wiąże osobne nasiona w zwarty placek, który można kroić jak jednolity produkt. Jednocześnie grzyb wydziela enzymy rozkładające składniki soi, m.in. białka, tłuszcze i węglowodany. Tekstura tempehu jest więc efektem biologicznej konstrukcji: mikroorganizm nie tylko zmienia smak surowca, ale buduje jadalne rusztowanie utrzymujące kawałki razem.

Surowy kawałek tempehu; ziarna soi są zespolone w zwartą kostkę przez białą grzybnię pleśni fermentacyjnej.
Surowy kawałek tempehu; ziarna soi są zespolone w zwartą kostkę przez białą grzybnię pleśni fermentacyjnej.Christian Franke, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Soja nie skleja się sama

Po namoczeniu i ugotowaniu ziarna soi pozostają oddzielnymi nasionami. W produkcji tempehu zaszczepia się je pleśnią Rhizopus i inkubuje w warunkach umożliwiających wzrost grzybni. Strzępki wyrastają z powierzchni jednego ziarna, przechodzą w przestrzenie między nimi i tworzą połączenia z sąsiednimi ziarnami.

Po kilkudziesięciu godzinach zamiast luźnej masy powstaje zwarty blok. Biała warstwa nie jest opakowaniem nałożonym na gotowy produkt — sama stanowi element jego struktury mechanicznej.

Fermentacja w stanie stałym

Tempeh jest klasycznym przykładem fermentacji w stanie stałym. Mikroorganizm rośnie na wilgotnym materiale, ale nie jest zanurzony w dużej objętości cieczy jak w fermentorze z piwem czy jogurtem. Taka geometria jest szczególnie odpowiednia dla grzybów strzępkowych, które mogą rozrastać się po powierzchni i w szczelinach surowca.

Rhizopus potrzebuje tlenu, dlatego tradycyjne opakowanie i współczesne perforowane folie pozwalają na wymianę gazową. Gdy blok jest zbyt gruby albo dopływ powietrza zbyt mały, rozwój grzybni staje się nierównomierny.

Grzyb jednocześnie trawi surowiec

Rhizopus produkuje liczne enzymy hydrolityczne, w tym proteazy, lipazy, amylazy i enzymy działające na ściany komórkowe. Uwalniają one mniejsze cząsteczki z makromolekuł soi i zmieniają zarówno smak, jak i dostępność składników.

Dlatego tempeh nie jest po prostu soją oplecioną neutralną nicią. Grzybnia jest aktywną fabryką enzymów, która przebudowuje surowiec podczas wzrostu.

Biała sieć jest tkanką grzyba

To, co wygląda jak delikatny biały filc, składa się z ogromnej liczby mikroskopijnych strzępek. Każda ma średnicę wielokrotnie mniejszą niż ziarno soi, ale wspólnie tworzą makroskopową sieć. Z punktu widzenia materiałowego przypomina to włóknisty kompozyt: duże cząstki soi są osadzone w ciągłej biologicznej macierzy.

Właśnie ta struktura pozwala kroić tempeh w plastry i smażyć je bez rozsypania się na pojedyncze ziarna.

Jadalna architektura zamiast samej konserwacji

W wielu fermentacjach mikroorganizm przede wszystkim zmienia chemię produktu. W tempehu wpływ jest natychmiast widoczny również w skali centymetrów. Grzyb dosłownie konstruuje nową formę żywności z luźnego surowca.

To dlatego tempeh jest wyjątkowo dobrym przykładem „kontrolowanej pleśni”: ten sam typ wzrostu grzybni, który na przypadkowo spleśniałym produkcie byłby powodem do odrzucenia, tutaj jest głównym etapem technologii.

Fermentujący blok sam wytwarza ciepło

Szybki wzrost pleśni jest procesem metabolicznym uwalniającym energię. W większej partii tempehu temperatura wewnątrz może więc wzrosnąć ponad temperaturę otoczenia. To ma znaczenie, ponieważ Rhizopus ma określony zakres optymalnego wzrostu, a zbyt duża akumulacja ciepła może zaburzać fermentację. Produkcja wymaga zatem równowagi między izolacją, wymianą gazową i odprowadzaniem ciepła. W tradycyjnym cienkim pakiecie droga ucieczki energii jest krótka; w skali przemysłowej geometria tacek i przepływ powietrza stają się parametrami inżynieryjnymi. Biologiczne „zszywanie” ziaren jest więc jednocześnie problemem transportu tlenu i ciepła, nie tylko zaszczepienia odpowiednią pleśnią.

Grzybnia zdradza moment zakończenia procesu

W prawidłowo przebiegającej fermentacji biała grzybnia równomiernie spaja ziarna. Zbyt długie dojrzewanie prowadzi do sporulacji i zmian barwy oraz aromatu. Producent obserwuje więc rozwój samego organizmu jako wskaźnik etapu technologicznego.

Pleśń może poprawić dostępność części składników

Enzymy Rhizopus rozkładają także związki antyodżywcze i struktury utrudniające dostęp enzymów trawiennych do składników soi. Szczególnie badane są zmiany fitynianów oraz przekształcenia izoflawonów. Nie oznacza to, że każdy efekt zdrowotny przypisywany tempehowi jest automatycznie udowodniony, ale sam fakt głębokiej przebudowy chemicznej surowca przez grzybnię jest dobrze udokumentowany.

#fermentacja w stanie stałym#grzybnia#Rhizopus#soja#tempeh
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki