Trzmiele potrafią wyczuwać pole elektryczne kwiatu
Kwiat nie jest dla trzmiela tylko zestawem kolorów i zapachów. Badania wykazały, że Bombus terrestris potrafi wykrywać i uczyć się wzorów pola elektrycznego związanych z kwiatami. Pole może zmieniać się po wizycie naładowanego owada, więc informacja elektryczna jest dynamiczna. Późniejsze eksperymenty wskazały, że ważną rolę w odbiorze takiego sygnału mogą odgrywać drobne włoski na ciele: pole elektryczne powoduje ich minimalne wychylenie, które zostaje przekształcone w sygnał czuciowy. To niezwykły przykład zmysłu działającego na granicy biologii, elektrostatyki i ekologii zapylania.
Kwiat ma więcej cech niż kolor i zapach
Rośliny znajdują się w naturalnym polu elektrycznym atmosfery i podłoża, a lecące owady mogą nieść ładunek elektrostatyczny. W efekcie w pobliżu kwiatu istnieje lokalny układ pola, który zmienia się wraz z geometrią rośliny oraz kontaktem z zapylaczem. Dla człowieka jest to praktycznie niewidoczna warstwa środowiska, ale eksperymenty pokazały, że trzmiele mogą ją wykorzystywać jako dodatkową wskazówkę.
Eksperyment z elektrycznymi kwiatami
W badaniach laboratoryjnych trzmiele uczyły się rozróżniać sztuczne kwiaty różniące się właściwościami elektrycznymi i łączyć określony sygnał z nagrodą. Potrafiły też wykorzystywać przestrzenne wzory pola. Najważniejsza obserwacja była prosta: informacja elektryczna nie była przypadkowym efektem ubocznym, lecz mogła wpływać na zachowanie owadów podczas poszukiwania pożywienia.
Pole zmienia się po odwiedzinach
Kiedy naładowany owad zbliża się do kwiatu lub na nim ląduje, rozkład ładunku może się zmienić. Autorzy klasycznej pracy zwrócili uwagę, że takie zmiany mogą następować bardzo szybko. Oznacza to, że elektryczna cecha kwiatu może potencjalnie nieść informację inną niż względnie stały kolor czy kształt — na przykład o niedawnej interakcji z zapylaczem.
Jak owad odbiera pole
Kolejne badania pokazały, że pole elektryczne może mechanicznie poruszać lekkie włoski na ciele trzmiela. Takie minimalne wychylenia są odbierane przez układ mechanosensoryczny. W tym ujęciu elektrorecepcja owada nie musi oznaczać specjalnego „miernika napięcia” podobnego do receptorów ryb: elektryczność zostaje najpierw przekształcona w mikroskopijny ruch, a dopiero potem w impuls nerwowy.
Zmysły działają razem
Trzmiel nie musi polegać wyłącznie na polu elektrycznym. Kwiaty dostarczają równocześnie bodźców wzrokowych, zapachowych, mechanicznych i elektrycznych. Sens ciekawostki polega właśnie na tym, że świat bodźców zapylacza jest bogatszy niż sugerują nasze własne zmysły. To, co dla człowieka jest „tym samym kwiatem”, dla trzmiela może różnić się także właściwościami elektrycznymi.
Skąd bierze się różnica potencjałów
Kwiat jest elektrycznie połączony z ziemią przez łodygę i tkanki przewodzące, natomiast lecący owad może gromadzić ładunek w wyniku kontaktu z powietrzem, powierzchniami i własnego ruchu. W pobliżu kwiatu pole zależy więc od geometrii płatków, wilgotności, przewodnictwa oraz ładunku owada. Nie trzeba przyjmować, że roślina „wysyła wiadomość” celowo. Wystarczy, że fizyczna interakcja tworzy regularny bodziec, który ewolucja układu czuciowego zapylacza potrafi wykorzystać. To ważne rozróżnienie między sygnałem wyewoluowanym do komunikacji a wskazówką, która powstaje jako efekt uboczny procesów fizycznych, ale nadal może być biologicznie użyteczna.
Co trzmiel zyskuje dzięki dodatkowemu kanałowi
Eksperymenty wskazują, że informacja elektryczna może poprawiać uczenie się skojarzeń z nagrodą wtedy, gdy występuje razem z bodźcami wizualnymi. W naturze pojedyncza wskazówka bywa zawodna: kolor zmienia się z oświetleniem, zapach niesie wiatr, a pole elektryczne zależy od pogody i niedawnych odwiedzin. Łączenie kanałów zmniejsza ryzyko błędu. To ogólna zasada sensoryczna zwana integracją multimodalną. Trzmiel nie potrzebuje „najlepszego” zmysłu; może korzystać z kilku częściowo redundantnych informacji i ważyć je zależnie od warunków. Pole elektryczne jest ciekawe właśnie dlatego, że dodaje do tego zestawu modalność, której człowiek podczas patrzenia na kwiat zwykle w ogóle nie bierze pod uwagę.