FizykaTermodynamika

Ujemna temperatura w kelwinach może oznaczać układ gorętszy od każdej temperatury dodatniej

Brzmi jak sprzeczność: skoro zero kelwinów jest najniższą możliwą temperaturą, jak może istnieć temperatura ujemna? Odpowiedź polega na tym, że ujemna temperatura termodynamiczna nie oznacza „zimniej niż zero absolutne”. Może wystąpić tylko w szczególnych układach, w których energia ma górne ograniczenie. W takim stanie więcej cząstek zajmuje poziomy o wysokiej energii niż o niskiej — populacja energetyczna jest odwrócona. W formalnej skali temperatur taki układ znajduje się po drugiej stronie dodatniej nieskończoności i jest gorętszy od dowolnego układu o dodatniej temperaturze: po kontakcie energia płynęłaby od niego do układu dodatniotemperaturowego.

To nie jest minus pięć kelwinów w zwykłym sensie

W zwykłej materii energia ruchu cząstek nie ma praktycznej górnej granicy, dlatego dodawanie energii prowadzi do coraz wyższych dodatnich temperatur. Ujemna temperatura termodynamiczna wymaga układu, którego dostępne energie są ograniczone także od góry.

Odwrócona populacja

Przy bardzo wysokiej dodatniej temperaturze dostępne poziomy energii stają się coraz bardziej równomiernie obsadzone. Jeżeli w układzie z górną granicą energii doprowadzimy do sytuacji, w której stany wysokoenergetyczne są częściej obsadzone niż niskoenergetyczne, termodynamiczna definicja temperatury daje wartości ujemne.

Gorętsze od dodatniej nieskończoności

Badania zespołu z LMU i Max Planck Institute of Quantum Optics wykazały taki stan dla gazu atomowego. W kontakcie termicznym energia przepływałaby z układu o temperaturze ujemnej do układu o temperaturze dodatniej, dlatego określenie „ujemna” nie oznacza tutaj „bardzo zimna”.

Co znaczy temperatura w termodynamice statystycznej

W prostym ujęciu temperatura mówi o średniej energii ruchu, ale w pełnej termodynamice statystycznej jest związana ze zmianą entropii przy zmianie energii: 1/T = ∂S/∂E. Jeśli dodanie energii zwiększa liczbę dostępnych mikrostanów, temperatura jest dodatnia. W szczególnych układach z ograniczonym maksimum energii możliwy jest zakres, w którym dalsze dodanie energii zmniejsza liczbę dostępnych konfiguracji — wtedy formalna temperatura staje się ujemna.

Dlaczego potrzebna jest górna granica energii

W zwykłym gazie cząstkę można rozpędzać coraz bardziej, więc nie istnieje najwyższy możliwy poziom energii kinetycznej. Nie da się wtedy zbudować stabilnej odwróconej populacji całego układu. W eksperymentach wykorzystuje się specjalnie przygotowane atomy w sieciach optycznych albo układy spinowe, gdzie dostępne energie rzeczywiście mają górne ograniczenie.

Jak wygląda kolejność temperatur

W tej formalnej skali przejście nie wygląda jak +1 K, 0 K, -1 K. Zaczynamy od dodatnich temperatur, następnie przy maksymalnym „rozsmarowaniu” populacji temperatura dąży do +∞, a po odwróceniu obsadzeń pojawia się -∞ i wartości ujemne zbliżające się do zera od strony minus. Dlatego stan o T<0 oddaje energię każdemu stanowi o T>0 i jest w tym sensie gorętszy.

Historia idei

Ujemne temperatury pojawiły się najpierw w fizyce układów spinowych w połowie XX wieku, gdzie można odwracać obsadzenia ograniczonych poziomów energetycznych. Eksperyment z ultrazimnymi atomami opublikowany w 2013 roku pokazał ujemną temperaturę dla stopni swobody związanych z ruchem atomów w specjalnie przygotowanym układzie. Był to ważny przykład kontrolowania pełnego rozkładu energii, a nie tylko chłodzenia materii.

Czego ujemna temperatura nie oznacza

Nie oznacza materii chłodniejszej niż zero absolutne i nie podważa trzeciej zasady termodynamiki. Nie można też wziąć zwykłego termometru i zmierzyć -5 K w pokoju. To termin opisujący bardzo szczególny rozkład obsadzeń w ograniczonym energetycznie układzie, który można przygotować tylko w kontrolowanych warunkach.

Czy ujemne temperatury dają darmową energię?

Nie. Stan o ujemnej temperaturze jest wysokoenergetyczny i wymaga specjalnego przygotowania. Można z niego wydobyć energię, ale wcześniej trzeba było ją dostarczyć i stworzyć odwróconą populację. Nie jest to skrót do perpetuum mobile. Zjawisko jest interesujące dlatego, że pokazuje ograniczenia intuicyjnego utożsamiania temperatury z prostą skalą „mniej energii–więcej energii”.

#fizyka kwantowa#kelwin#populacja energetyczna#termodynamika#ujemna temperatura#zero absolutne
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki