W ciele wełnowca żyje bakteria, wewnątrz której żyje druga bakteria
Wełnowiec Planococcus citri żywi się sokiem roślinnym ubogim w część niezbędnych składników. Pomaga mu w tym jeden z najbardziej niezwykłych układów komórkowych znanych u zwierząt: bakteria Moranella endobia żyje wewnątrz cytoplazmy bakterii Tremblaya princeps, a Tremblaya sama znajduje się w wyspecjalizowanych komórkach owada. Genomy obu symbiontów są skrajnie zredukowane i żaden samodzielnie nie posiada kompletu szlaków potrzebnych do produkcji wszystkich kluczowych aminokwasów. Poszczególne etapy metabolizmu są rozdzielone między owada i oba mikroorganizmy. To jak linia produkcyjna poprowadzona przez trzy organizmy, z których jeden fizycznie mieści się wewnątrz drugiego.
Symbioza jak biologiczna matrioszka
W komórkach wyspecjalizowanych tkanek wełnowca znajduje się Tremblaya princeps. Gdy zajrzymy do wnętrza tej bakterii, znajdziemy kolejną: Moranella endobia. Nie jest to chwilowa infekcja ani przypadkowy obraz pod mikroskopem. Moranella żyje w cytoplazmie Tremblaya jako trwały partner, a cały układ jest związany z odżywianiem gospodarza. Mamy więc zwierzęcą komórkę zawierającą bakterię, która sama zawiera drugą bakterię. Każda warstwa ma własną błonę i własny materiał genetyczny, ale metabolicznie układ zachowuje się coraz bardziej jak jeden złożony system.
Dlaczego owad potrzebuje takiej konstrukcji
Sok floemowy roślin jest bogaty w cukry, ale ma niezrównoważony skład aminokwasów. Owady wysysające sok często polegają na dziedzicznych symbiontach, które syntetyzują związki brakujące w diecie. Genomy bakterii żyjących przez miliony lat wewnątrz gospodarza mają jednak tendencję do utraty genów zbędnych w stabilnym środowisku. Tremblaya jest ekstremalnym przykładem takiej redukcji. Jej genom zachował część funkcji związanych z syntezą aminokwasów i podstawowym funkcjonowaniem komórki, ale sam nie tworzy kompletnego zestawu wymaganych szlaków.
Jeden szlak może przechodzić z organizmu do organizmu
Analiza genomów pokazała metaboliczną mozaikę. W niektórych szlakach kolejny etap reakcji może być kodowany raz przez Tremblaya, raz przez Moranella, a brakującą aktywność zapewnia gospodarz. To oznacza konieczność transportowania metabolitów — a czasem prawdopodobnie również białek — przez kolejne błony. Funkcja, którą w wolno żyjącej bakterii wykonywałby jeden genom i jedna komórka, została rozbita między trzy organizmy. Z punktu widzenia ewolucji jest to skrajna forma współzależności: utrata genów u jednego partnera nie musi być śmiertelna, jeśli potrzebny etap wykonuje ktoś inny w tym samym systemie.
Gospodarz sam też przejął bakteryjne geny
Badania wełnowców wykazały dodatkową warstwę mozaiki: w genomie owada znajdują się geny pochodzenia bakteryjnego, nabyte w dawnych transferach poziomych i wykorzystywane w metabolizmie symbiotycznym. Nie oznacza to, że większość genomu symbiontów została przeniesiona do owada jak w przypadku dawnych początków mitochondriów. Pokazuje jednak, że funkcjonalny system odżywczy nie pokrywa się z granicą żadnego z obecnych genomów. Aby przewidzieć, jak powstaje konkretny aminokwas, trzeba śledzić reakcje przez zestaw genów należących do różnych ewolucyjnych linii.
Zintegrowany układ może wymieniać najgłębszego partnera
Dalsze badania porównawcze ujawniły, że u różnych linii wełnowców wewnętrzny symbiont podobny funkcjonalnie do Moranella bywał w historii ewolucyjnej zastępowany innymi bakteriami. To szczególnie interesujące, bo pokazuje, że nawet skrajnie zintegrowana „bakteria w bakterii” nie musi być niezmienna na zawsze. Gospodarz i Tremblaya mogą włączać nowego partnera, który przejmie brakujące funkcje. System przypomina więc nie ukończony organizm z trzema stałymi częściami, lecz ewolucyjny konsorcjum, którego moduły mogą być wymieniane, jeśli zachowana zostanie cała sieć potrzebnych reakcji.
To przywodzi na myśl organella, ale nimi nie jest
Bakteria żyjąca wewnątrz bakterii naturalnie kojarzy się z historią mitochondriów i chloroplastów, które również pochodzą od dawnych endosymbiontów. Trzeba jednak zachować rozróżnienie: Moranella i Tremblaya są współczesnymi bakteriami symbiotycznymi, a nie organellami wełnowca w ścisłym sensie. Porównanie jest wartościowe jako model procesów: redukcji genomu, przenoszenia części funkcji do gospodarza i powstawania zależności metabolicznych przekraczających granice komórki. Układ pokazuje etap, w którym trzy genomy są nadal rozpoznawalne, lecz żadnego z nich nie można sensownie interpretować w oderwaniu od pozostałych, jeśli pytamy o funkcjonowanie całej sieci odżywczej.