AstronomiaCzarne dziury i granice grawitacji

W GW150914 energia odpowiadająca około trzem Słońcom wyszła jako fale grawitacyjne

Pierwsza bezpośrednia detekcja fal grawitacyjnych, GW150914, pochodziła ze zderzenia dwóch czarnych dziur o masach około 36 i 29 mas Słońca. Powstała czarna dziura miała około 62 mas Słońca. Różnica — około trzech mas Słońca — została w ułamku sekundy wypromieniowana głównie jako fale grawitacyjne. Nie zniknęła materia w zwykłym sensie: masa-energia układu została wyniesiona przez zmarszczki czasoprzestrzeni. W szczytowym momencie moc tego promieniowania była większa niż łączna moc świetlna gwiazd i galaktyk obserwowalnego Wszechświata, choć trwało to niezwykle krótko.

Sygnał, który zmienił astronomię

14 września 2015 roku dwa detektory LIGO zarejestrowały krótki sygnał o częstotliwości i amplitudzie rosnących w sposób charakterystyczny dla zbliżających się zwartych obiektów. Analiza wykazała, że źródłem były dwie czarne dziury o masach około 36 i 29 mas Słońca. Układ krążył coraz szybciej, tracąc energię orbitalną w postaci fal grawitacyjnych, aż doszło do połączenia. Była to pierwsza bezpośrednia obserwacja fal grawitacyjnych i zarazem pierwsza bezpośrednia detekcja układu podwójnego czarnych dziur poprzez jego fale grawitacyjne.

Gdzie podziały się trzy masy Słońca

Końcowa czarna dziura miała według analizy około 62 mas Słońca. Suma mas początkowych wynosiła około 65 mas Słońca. Brakujące trzy masy Słońca odpowiadają energii wyniesionej z układu zgodnie z E=mc². Nie oznacza to, że trzy Słońca materialnie zostały wyrzucone. Energia została wyemitowana w postaci fal grawitacyjnych — propagujących się zaburzeń geometrii czasoprzestrzeni.

Niewiarygodna moc, bardzo krótki czas

LIGO podaje, że większość tej energii została wyemitowana w ułamku sekundy. Szczytowa moc promieniowania grawitacyjnego przekroczyła ponad dziesięciokrotnie łączną moc elektromagnetyczną wszystkich gwiazd i galaktyk w obserwowalnym Wszechświecie. Porównanie brzmi absurdalnie, ale nie oznacza, że zdarzenie było dla nas jaśniejsze na niebie: fale grawitacyjne słabo oddziałują z materią, a układ znajdował się ponad miliard lat świetlnych od Ziemi.

Dlaczego fale grawitacyjne mogą wynieść tak dużo energii

Pod koniec inspiralu dwie czarne dziury poruszają się z relatywistycznymi prędkościami w bardzo silnym polu grawitacyjnym. Układ ma szybko zmieniający się rozkład masy i ogromny moment kwadrupolowy, więc emituje fale grawitacyjne niezwykle efektywnie. Utrata energii przyspiesza ruch orbitalny, co zwiększa emisję jeszcze bardziej. Powstaje charakterystyczny „chirp”: sygnał rośnie w częstotliwości i amplitudzie aż do mergeru, a potem przechodzi w wygaszające drgania końcowej czarnej dziury.

Energia stała się narzędziem pomiarowym

Kształt fali nie tylko potwierdził istnienie fal grawitacyjnych. Pozwolił odtworzyć masy składników, masę i spin pozostałości, odległość oraz zgodność dynamiki z ogólną teorią względności. Od czasu GW150914 obserwowano wiele kolejnych mergerów. Najważniejsza lekcja tej pierwszej detekcji pozostaje jednak wyjątkowo sugestywna: w najbardziej gwałtownej fazie zderzenia masa-energia odpowiadająca kilku gwiazdom może zostać przekształcona w czyste drgania czasoprzestrzeni.

Detektor mierzył zmianę długości dużo mniejszą od protonu

Energia źródła była astronomiczna, ale gdy fala dotarła do Ziemi po ponad miliardzie lat podróży, wywołała niezwykle małe odkształcenie przestrzeni. Interferometry LIGO mierzą względną zmianę długości ramion opisywaną przez bezwymiarową amplitudę fali; dla GW150914 maksimum było rzędu 10^-21. W czterokilometrowym ramieniu oznacza to zmianę długości rzędu 10^-18 metra — znacznie mniejszą niż rozmiar protonu. Kontrast między mocą mergeru a mikroskopijnym sygnałem na Ziemi pokazuje, jak słabo fale grawitacyjne oddziałują z materią i dlaczego ich detekcja wymagała dekad rozwoju izolacji drgań, laserów, zwierciadeł i analizy danych.

#E=mc2#fale grawitacyjne#GW150914#LIGO#zderzenia czarnych dziur
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki