W jelicie termita bakterie żyją wewnątrz protistów i wykonują kolejne etapy przetwarzania drewna
Termit żywiący się drewnem nie trawi swojego pokarmu sam. W jego tylnym jelicie żyją duże protisty rozkładające celulozę, a wiele z tych jednokomórkowców ma własne bakterie — na powierzchni i wewnątrz komórek. U termita Hodotermopsis sjoestedti badacze wykazali, że bakteria żyjąca wewnątrz celulolitycznego protista Eucomonympha odpowiadała za niemal całe wykryte w tym układzie wiązanie azotu i dużą część produkcji octanu z wodoru i CO2. Protist wytwarza wodór podczas rozkładu drewna, bakteria wykorzystuje ten produkt uboczny i dostarcza związki ważne dla całego gospodarza. Termit jest więc zwierzęciem korzystającym z mikroba, który sam nosi własnego mikroba.

Drewno to dużo węgla i mało łatwo dostępnego azotu
Drewno jest obfitym źródłem polisacharydów, ale dla zwierzęcia stanowi trudny pokarm. Celuloza wymaga wyspecjalizowanych enzymów, a proporcja azotu jest niewielka. U „niższych” termitów centralną rolę odgrywają duże protisty zamieszkujące tylne jelito. To one pochłaniają cząstki drewna i rozkładają celulozę, prowadząc fermentację w warunkach ubogich w tlen. Termit zapewnia stałe środowisko i dopływ pokarmu, a protisty rozwiązują problem, z którym sam układ enzymatyczny owada radziłby sobie znacznie gorzej.
Protist także nie jest sam
Pod mikroskopem protisty z jelita termita okazują się całymi mikroskopijnymi ekosystemami. Na ich powierzchni i wewnątrz komórek mogą żyć liczne bakterie. W przypadku Eucomonympha z Hodotermopsis sjoestedti badacze zidentyfikowali wewnątrzkomórkową spirochetę z rodzaju Treponema. Jej obecność jest o tyle interesująca, że typowe spirochety kojarzą się ze spiralnym kształtem, podczas gdy symbiont miał formę pałeczkowatą. Najważniejsza nie była jednak morfologia, tylko to, co bakteria robiła z produktami metabolizmu swojego protistycznego gospodarza.
Odpad protista staje się paliwem bakterii
Podczas fermentacji celulozy protist wytwarza m.in. wodór. Gromadzenie się wodoru może utrudniać dalszy przebieg fermentacji, dlatego jego zużywanie pomaga całemu procesowi. Wewnętrzny symbiont wykorzystuje H2 razem z CO2 do produkcji octanu — związku, który może być wykorzystany przez termita jako źródło energii. W analizowanym systemie te endosymbiotyczne bakterie odpowiadały za około 60% redukcyjnej acetogenezy. Związek działa więc jak metaboliczny łańcuch: drewno zasila protista, produkt protista zasila bakterię, a produkt bakterii wraca do metabolizmu całego gospodarza.
Bakteria łata również deficyt azotu
Jeszcze silniejszy efekt dotyczył wiązania azotu atmosferycznego. W badanym układzie aktywność ta była przypisana niemal wyłącznie bakteriom żyjącym wewnątrz protista. To szczególnie wartościowe przy diecie o niskiej zawartości azotu. Genom symbionta wskazywał także zdolność wykorzystania związanego azotu do syntezy przydatnych składników, w tym aminokwasów. Bakteria nie jest więc dodatkiem pomagającym tylko protistowi. Jej metabolizm rozwiązuje problem żywieniowy widoczny na poziomie całego termita, mimo że sama nigdy nie kontaktuje się bezpośrednio ze światem poza komórką protista.
„Organizm” okazuje się zespołem reakcji rozłożonych na kilka ciał
Przykład termita dobrze pokazuje ograniczenie myślenia o organizmie jako samowystarczalnej maszynie. Gdy termit trawi drewno, poszczególne etapy odbywają się w komórkach należących do różnych domen życia: zwierzę zapewnia jelito, eukariotyczny protist rozkłada celulozę, a bakteryjny endosymbiont przechwytuje wodór i wiąże azot. Żaden z partnerów nie musi „rozumieć” całej współpracy. Wystarczy, że produkty jednego procesu stają się substratami drugiego. Stabilna sieć metaboliczna może dzięki temu pełnić funkcję, której pojedynczy uczestnik nie potrafiłby wykonać sam.
Jelito termita jest mikroskopijnym bioreaktorem
W tylnym jelicie panują warunki bardzo różne od środowiska zewnętrznego: silne gradienty tlenu i wodoru, wysoka gęstość mikroorganizmów oraz ciągły dopływ rozdrobnionego drewna. Metabolity przepływają między partnerami szybciej, niż sugerowałaby sama lista gatunków. Jedne mikroby rozkładają polimery, inne konsumują wodór, kolejne przetwarzają azot. Takie sprzężenie ma znaczenie nie tylko dla termita, ale też dla ekologii rozkładu drewna w tropikach. Zamiast jednego „enzymu termita” mamy konsorcjum, którego wydajność wynika z tego, że odpady jednej reakcji są natychmiast przechwytywane jako paliwo przez innego mieszkańca tego samego mikroskopijnego reaktora.