W polskim Bałtyku żyje mały waleń, którego badacze częściej słyszą niż widzą
Morświn jest jedynym waleniem regularnie żyjącym w Bałtyku. Wygląda jak niewielki krewniak delfina, ale jest skryty, rzadko wyskakuje nad wodę i w środkowym Bałtyku występuje bardzo nielicznie. Dlatego jedną z najważniejszych metod jego badania stało się pasywne nasłuchiwanie echolokacji. Projekt SAMBAH rozmieścił pod wodą detektory rejestrujące charakterystyczne kliknięcia morświnów i na tej podstawie oszacował liczebność populacji Bałtyku Właściwego na około 500 osobników. To niezwykły przypadek, w którym mapę występowania dużego ssaka tworzy się przede wszystkim z dźwięku, a nie z obserwacji wzrokowych.
Morświn jest waleniem, ale zachowuje się inaczej niż medialny delfin
Dorosły morświn jest znacznie mniejszy od większości delfinów i prowadzi mało widowiskowy tryb życia. Zwykle wynurza się tylko na krótko, nie tworzy wielkich stad widocznych z brzegu i rzadko wykonuje spektakularne skoki. W mętnych wodach Bałtyku bezpośrednie liczenie z łodzi czy samolotu jest więc szczególnie trudne, zwłaszcza przy bardzo niskiej liczebności.
Zwierzę samo wysyła sygnał, który można zarejestrować
Morświn używa echolokacji: emituje krótkie impulsy dźwiękowe o wysokiej częstotliwości, a z ich echa uzyskuje informacje o otoczeniu i zdobywa pokarm. Podwodne rejestratory mogą wykrywać serię takich kliknięć przez całą dobę, także w ciemności i przy złej pogodzie. Nie podają automatycznie liczby zwierząt, ale połączone w dużą sieć pozwalają modelować przestrzenne wykorzystanie morza.
SAMBAH zamienił Bałtyk w wielką sieć akustycznych punktów pomiarowych
Międzynarodowy projekt SAMBAH wykorzystał setki stacjonarnych detektorów rozmieszczonych w Bałtyku. Na podstawie częstości i rozkładu detekcji oraz modeli statystycznych oszacowano populację Bałtyku Właściwego na około pięćset osobników. Liczba ta jest wynikiem konkretnego badania, a nie wiecznym „aktualnym stanem”; jej najważniejsze znaczenie polega na pokazaniu, jak ekstremalnie mała jest ta odrębna populacja.
Dźwięk jest jednocześnie narzędziem morświna i jego problemem
Echolokacja działa w środowisku pełnym dźwięków wytwarzanych przez statki, prace hydrotechniczne, sonary i inne źródła. Silny hałas może maskować sygnały, powodować unikanie obszarów lub w skrajnych sytuacjach uszkadzać słuch. Dla zwierzęcia, które orientuje się akustycznie, jakość krajobrazu dźwiękowego jest częścią jakości siedliska równie realną jak temperatura czy dostępność pokarmu.
Największym bezpośrednim zagrożeniem pozostaje przypadkowy przyłów
Morświn może zaplątać się w sieci rybackie i utonąć, jeśli nie zdoła wypłynąć po powietrze. Przy bardzo małej populacji nawet niewielka dodatkowa śmiertelność ma duże znaczenie. Dlatego ochrona łączy monitoring akustyczny, badania miejsc koncentracji, ograniczanie przyłowu i analizę podwodnego hałasu. Morświn pokazuje, że ochrony morskiego ssaka można prowadzić, mimo że większość ludzi nigdy nie zobaczy go na żywo.
Akustyczny monitoring musi odróżnić obecność od liczby
Hydrofon może zarejestrować tysiące kliknięć, ale nie oznacza to tysięcy morświnów. Ten sam osobnik może przepływać obok detektora wielokrotnie i emitować wiele impulsów w krótkim czasie. Dlatego projekt SAMBAH nie zamieniał liczby dźwięków bezpośrednio na liczbę zwierząt. Potrzebne były eksperymenty kalibracyjne, informacje o zasięgu detekcji i modele statystyczne łączące dane z setek urządzeń. To istotne, bo pokazuje różnicę między wykryciem gatunku a oszacowaniem populacji. Pasywna akustyka jest niezwykle skuteczna przy skrytym waleniu, ale jej wyniki wymagają całego aparatu analitycznego. Dopiero dzięki temu można wyznaczać obszary częstszego występowania i planować ograniczenia przyłowu czy hałasu tam, gdzie korzyść dla morświnów będzie największa.
Najcenniejszą mapą może być mapa prawdopodobieństwa, a nie pinezek z obserwacjami
Przy bardzo rzadkim gatunku brak detekcji w jednym miejscu nie oznacza automatycznie jego nieobecności, a pojedynczy sygnał nie mówi, ile zwierząt przebywa w pobliżu. Dlatego badacze łączą serie nagrań z modelami uwzględniającymi wykrywalność. Wynikiem może być przestrzenna mapa prawdopodobnego występowania i sezonowych koncentracji. Takie dane są szczególnie ważne na morzu, gdzie nie da się wyznaczyć stałych granic „terytorium” w taki sposób jak wokół gniazda ptaka. Ochrona morświna wymaga więc zarządzania ryzykiem w ruchomym, trójwymiarowym środowisku.