W siatkówce światło najpierw przechodzi obok neuronów, a dopiero potem trafia do fotoreceptorów
W ludzkiej siatkówce pręciki i czopki nie leżą od strony wpadającego światła. Są umieszczone głębiej, przy nabłonku barwnikowym, więc fotony przechodzą najpierw przez warstwy komórek zwojowych, dwubiegunowych i ich wypustek. Taki układ bywa nazywany „odwróconą siatkówką”. Nie oznacza jednak, że oko działa źle: tkanki po drodze są w dużej mierze przezroczyste, a w dołku środkowym warstwy wewnętrzne są odsunięte na boki, co poprawia jakość widzenia centralnego. Układ ma też ścisły związek z metabolizmem fotoreceptorów i kontaktem z nabłonkiem barwnikowym.

Droga fotonu jest mniej oczywista, niż wygląda
Światło po przejściu przez rogówkę, źrenicę, soczewkę i ciało szkliste dociera do wewnętrznej powierzchni siatkówki. Zanim zostanie pochłonięte przez fotopigment w pręciku lub czopku, przechodzi przez kilka warstw neuronów i ich wypustek. Dopiero fotoreceptor zamienia energię światła w zmianę sygnału elektrycznego, który następnie biegnie „z powrotem” przez komórki dwubiegunowe do komórek zwojowych.
Dlaczego fotoreceptory siedzą przy ścianie oka
Zewnętrzne segmenty pręcików i czopków są metabolicznie bardzo aktywne i stale odnawiają fragmenty błon zawierających fotopigmenty. Bezpośrednie sąsiedztwo nabłonka barwnikowego jest ważne dla recyklingu składników, fagocytozy zużytych dysków oraz transportu substancji z naczyniówki. Architektura siatkówki jest więc kompromisem pomiędzy optyką, metabolizmem i jej ewolucyjną historią.
Warstwy przed receptorami nie są nieprzezroczystą ścianą
Komórki siatkówki są mikroskopijne i ułożone w sposób pozwalający światłu docierać do fotoreceptorów. Dodatkowo komórki glejowe Müllera mają właściwości optyczne, które pomagają prowadzić światło przez tkankę. W centralnym dołku, odpowiedzialnym za najwyższą ostrość widzenia, warstwy wewnętrzne są odchylone od osi, dzięki czemu światło ma bardziej bezpośrednią drogę do gęsto upakowanych czopków.
Cena układu: miejsce wyjścia przewodów
Ponieważ aksony komórek zwojowych biegną po wewnętrznej stronie siatkówki, muszą zebrać się i opuścić oko w tarczy nerwu wzrokowego. W tym miejscu nie ma fotoreceptorów i powstaje fizjologiczna plamka ślepa. To rzeczywista konsekwencja budowy kręgowej siatkówki, ale nie oznacza dużej luki w codziennym widzeniu dzięki przetwarzaniu mózgowemu i widzeniu obuocznemu.
„Odwrócona” nie znaczy „wadliwa”
Łatwo zamienić ciekawą anatomię w teleologiczny osąd, że oko zostało „źle zaprojektowane”. Biologia nie powstaje jednak od zera według projektu inżyniera. Struktura jest wynikiem historii rozwojowej i ewolucyjnej oraz kompromisów między wymaganiami. Najciekawsze pytanie brzmi nie „dlaczego natura popełniła błąd?”, lecz „jak system osiąga wysoką sprawność mimo takiej architektury?”.
Dołek środkowy częściowo „usuwa” warstwy z drogi światła
W centrum siatkówki, gdzie ostrość widzenia jest największa, architektura jest specjalnie zmodyfikowana. W dołku środkowym warstwy komórek znajdujących się przed czopkami są odsunięte na boki, dzięki czemu światło dociera do fotoreceptorów bardziej bezpośrednio. Czopki są tam gęsto upakowane i połączone z dalszymi neuronami w sposób sprzyjający wysokiej rozdzielczości. Odwrócona organizacja siatkówki nie oznacza więc, że każdy promień na całej powierzchni oka musi przedzierać się przez identyczną grubą warstwę tkanki.
Komórki Müllera pomagają utrzymać środowisko optyczne i metaboliczne
Siatkówka zawiera długie komórki glejowe Müllera rozciągające się przez niemal całą jej grubość. Podtrzymują neurony, regulują środowisko jonowe, uczestniczą w metabolizmie i gospodarce wodnej. Badania optyczne sugerują również, że ich struktura może pomagać kierować światło przez warstwy siatkówki ku fotoreceptorom. Nie trzeba z tego robić argumentu, że układ jest „idealny”; wystarczy zauważyć, że tkanka wyewoluowała liczne adaptacje łagodzące ograniczenia wynikające z jej historii i konstrukcji.
Porównanie z głowonogami pokazuje, że ewolucja może dojść do innego układu
Oczy kałamarnic i ośmiornic również wykorzystują aparat podobny do kamery, ale ich fotoreceptory są skierowane w stronę padającego światła, a włókna nerwowe wychodzą od tyłu. Nie powstaje więc odpowiednik kręgowej plamki ślepej wynikającej z przejścia nerwu przez siatkówkę. Nie dowodzi to, że jedno oko jest „lepsze” we wszystkich aspektach. Pokazuje raczej zależność anatomii od historii rozwojowej: podobne zadanie optyczne może zostać rozwiązane różnymi drogami, jeśli ewolucja startuje z innej organizacji tkanek.
Największy koszt „odwróconej” siatkówki jest lokalny, nie globalny
Popularne opisy sugerują czasem, że warstwy nerwowe poważnie blokują światło na całej siatkówce. W rzeczywistości są cienkie i przejrzyste, a układ optyczny oka dostarcza użyteczny obraz mimo tej drogi. Najbardziej oczywistą nieciągłością jest tarcza nerwu wzrokowego, gdzie aksony zbierają się i opuszczają oko. To ważne, bo ciekawostka nie powinna przemieniać ewolucyjnego kompromisu w tezę o fatalnej konstrukcji. Organizm funkcjonuje dzięki kombinacji ograniczeń historycznych i licznych kompensacji.