Biologia i przyrodaEwolucja — niezwykłe rozwiązania życia

Węże kilka razy niezależnie wykształciły zmysł podczerwieni

Niektóre węże potrafią wykrywać promieniowanie podczerwone emitowane przez ciepłe obiekty, ale nie robią tego oczami. Wyspecjalizowane jamki na pysku ogrzewają cienką błonę unerwioną przez włókna czuciowe, a bardzo czułe kanały TRPA1 przekształcają zmianę temperatury w sygnał nerwowy. Taki system występuje u żmij jamistych oraz u części pytonów i dusicieli, a dowody anatomiczne i molekularne wskazują na niezależne modyfikacje w tych liniach. Ewolucja wielokrotnie przestroiła istniejący układ czucia temperatury w detektor promieniowania cieplnego.

Rysunek z badania ewolucji TRPA1 porównuje trzy odrębne gałęzie prowadzące do węży wykrywających podczerwień: pit vipers, pit boa i pytonów, wraz ze zmianami nagromadzonymi niezależnie w każdej linii.
Rysunek z badania ewolucji TRPA1 porównuje trzy odrębne gałęzie prowadzące do węży wykrywających podczerwień: pit vipers, pit boa i pytonów, wraz ze zmianami nagromadzonymi niezależnie w każdej linii.Jie Geng, Dan Liang, Ke Jiang & Peng Zhang, CC BY 2.5, PLOS ONE (2011) · CC BY 2.5

To nie jest „widzenie” światła podczerwonego

Określenie „widzenie cieplne” jest wygodne, ale mechanizm różni się od działania oka. Fotoreceptory wykrywają fotony dzięki reakcjom fotochemicznym. Narząd jamkowy węża działa jak niezwykle czuły detektor ogrzewania: promieniowanie podczerwone pochłonięte przez błonę powoduje minimalny wzrost temperatury, który aktywuje zakończenia nerwu trójdzielnego. Mózg integruje informację termiczną z innymi zmysłami, dzięki czemu zwierzę może precyzyjnie lokalizować źródło ciepła.

Stary kanał jonowy, nowa czułość

TRPA1 jest kanałem jonowym obecnym u kręgowców i związanym z czuciem bodźców chemicznych oraz temperatury. U węży z narządami jamkowymi jego warianty są wyjątkowo wrażliwe na ogrzewanie. Badania ekspresji genów i właściwości białka wskazały TRPA1 jako kluczowy element transdukcji sygnału cieplnego. Jest to efektowny przykład ewolucyjnego „przestrojenia” istniejącego sensora zamiast tworzenia całkowicie nowej klasy receptorów.

Podobna funkcja w odległych liniach

Żmije jamiste mają duże, parzyste jamki pomiędzy okiem a nozdrzem, natomiast u pytonów i dusicieli struktury termoczułe są rozmieszczone inaczej, zwykle wzdłuż warg. Różnice anatomiczne wspierają wniosek, że zdolność detekcji podczerwieni nie jest jednym odziedziczonym narządem zachowanym od wspólnego przodka wszystkich tych węży. Analizy molekularne również wskazują na adaptacyjne zmiany TRPA1 w liniach posiadających jamki.

Dlaczego taki zmysł jest użyteczny

Dla nocnego drapieżnika mały ssak jest jednocześnie słabo widoczny i cieplejszy od otoczenia. Informacja cieplna może pomagać w wykrywaniu i kierowaniu ataku, szczególnie w ciemności. Nie oznacza to jednak fotograficznego obrazu porównywalnego z kamerą termowizyjną człowieka. Rozdzielczość i sposób przetwarzania są inne. Najciekawsze jest to, że ten sam ogólny problem — wykrywanie ciepłego celu — został rozwiązany przez wielokrotne wykorzystanie układu somatosensorycznego.

Podczerwień nie jest widziana tak jak światło

Narządy jamkowe węży nie działają jak dodatkowe oczy. Promieniowanie cieplne ogrzewa niezwykle cienką błonę w jamce, a zakończenia nerwowe rejestrują bardzo małe zmiany temperatury. Kluczową rolę pełnią kanały TRPA1 aktywowane przez ogrzanie. Informacja z jamki jest następnie łączona w mózgu z danymi wzrokowymi i innymi bodźcami, co pozwala lokalizować ciepłe obiekty w przestrzeni. Co ważne, podobna funkcja pojawiła się w oddzielnych liniach węży o różnej anatomii narządu: u grzechotnikowatych i innych żmij jamkogłowych występuje głęboka jamka między okiem a nozdrzem, a u pytonów i boa receptory są rozmieszczone w dołkach wargowych lub strukturach o innym układzie. Zbieżność obejmuje wykorzystanie termoczułego kanału, lecz szczegóły jego ekspresji i budowy narządu powstały osobno. To pokazuje, że nawet nowy „zmysł” może ewoluować przez przejęcie białka, które wcześniej reagowało na bodźce chemiczne i termiczne. Czułość takiego układu jest użyteczna szczególnie wtedy, gdy kontrast temperatury między ofiarą a tłem jest wyraźny. Narząd termiczny uzupełnia wzrok, a nie zastępuje wszystkich innych zmysłów; skuteczne polowanie pozostaje wynikiem integracji kilku kanałów informacji.

Niezależne linie dostroiły ten sam typ czujnika na trochę inne sposoby

TRPA1 nie powstał jako „gen podczerwieni”. Kanały tej rodziny uczestniczą u zwierząt w odbieraniu temperatury i bodźców chemicznych. U węży posiadających narządy termiczne ekspresja i właściwości kanału zostały dostrojone tak, aby zakończenia nerwowe w cienkiej błonie jamki wyjątkowo dobrze reagowały na ogrzanie. Porównania żmij jamkogłowych z pytonami i boa pokazują, że podobna funkcja pojawiła się niezależnie i została osadzona w odmiennych strukturach anatomicznych. To przykład rekrutacji: stary element sensoryczny zostaje przeniesiony do nowego kontekstu, wzmocniony i połączony z nowym narządem. W ewolucji zmysłów jest to częsty motyw. Nowa modalność nie zawsze wymaga narodzin zupełnie nowej klasy receptora; może powstać dzięki zmianie progu czułości, miejsca ekspresji i połączeń nerwowych istniejącego czujnika. Co więcej, układ termiczny nie tworzy fotograficznego obrazu o wysokiej rozdzielczości. Dostarcza mapy kontrastów cieplnych wystarczającej do poprawy lokalizacji celu. „Widzenie ciepła” jest więc wygodnym skrótem, ale fizjologicznie to wyspecjalizowana termorecepcja.

#konwergencja#podczerwień#TRPA1#węże#zmysły
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki