GeografiaOceany, prądy i globalny obieg wody

Wiatr wiejący wzdłuż wybrzeża może wyciągać zimną wodę z głębin

W niektórych częściach świata wiatr wiejący równolegle do brzegu nie tylko przesuwa powierzchnię morza, lecz uruchamia pionową wymianę wody. Dzięki transportowi Ekmana powierzchniowa warstwa może zostać odsunięta od lądu, a jej miejsce zajmuje chłodniejsza woda z głębi. Zjawisko to — upwelling — wynosi ku powierzchni wodę często bogatą w składniki odżywcze i dlatego silnie wpływa na temperaturę wybrzeża, mgły, plankton, ryby i całe ekosystemy. Upwelling powstaje wtedy, gdy wiatr i obrót Ziemi odsuwają wodę powierzchniową od wybrzeża, a jej miejsce zajmuje chłodniejsza, często bogata w składniki odżywcze woda z głębszych warstw.

Schemat upwellingu przybrzeżnego: wiatr odsuwa wodę powierzchniową od lądu, a na jej miejsce unosi się chłodniejsza woda z głębi.
Schemat upwellingu przybrzeżnego: wiatr odsuwa wodę powierzchniową od lądu, a na jej miejsce unosi się chłodniejsza woda z głębi.Warszk, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0

Jak wiatr „robi miejsce” przy brzegu

Na obracającej się Ziemi zsumowany transport w warstwie powierzchniowej jest odchylony względem kierunku wiatru. Jeśli wiatr wieje wzdłuż brzegu w odpowiednią stronę, woda powierzchniowa jest przemieszczana od lądu. Ponieważ poziom morza nie może lokalnie stale się obniżać, brakująca masa musi zostać zastąpiona wodą napływającą z niższych warstw.

Dlaczego woda z głębi jest zwykle chłodniejsza

Światło słoneczne ogrzewa głównie górną część oceanu. Niżej temperatura spada, szczególnie poniżej warstwy mieszanej i termokliny. Dlatego woda wynoszona podczas upwellingu często jest wyraźnie chłodniejsza od tej, którą zastępuje. Na mapach temperatury powierzchni morza można dzięki temu zobaczyć pas chłodnej wody ciągnący się wzdłuż wybrzeża.

Skąd biorą się składniki odżywcze

W powierzchniowej, dobrze oświetlonej warstwie fitoplankton zużywa azotany, fosforany i inne składniki odżywcze. Gdy organizmy obumierają i opadają, materia organiczna jest rozkładana, a część składników wraca do roztworu w głębszej wodzie. Upwelling transportuje tę wodę z powrotem do światła, gdzie może zasilić nową produkcję biologiczną.

Dlaczego zachodnie wybrzeża kontynentów są ważne

Klasyczne systemy upwellingu występują m.in. przy zachodnich wybrzeżach obu Ameryk oraz Afryki. To nie przypadek: dominujące wiatry i orientacja brzegu mogą tam sprzyjać transportowi powierzchniowej wody od lądu. Dokładna intensywność zmienia się sezonowo i zależy od pogody, ukształtowania wybrzeża i prądów.

Upwelling nie jest wyłącznie korzystny

Dopływ składników odżywczych zwykle zwiększa produktywność, ale wraz z wodą głębinową ku powierzchni mogą trafiać również wody ubogie w tlen albo bogate w rozpuszczony dwutlenek węgla. Silna produkcja biologiczna może też sprzyjać zakwitom, w tym niekiedy szkodliwym. Mechanizm jest więc źródłem produktywności, ale nie gwarantuje „dobrych warunków” w każdym momencie.

Wybrzeże może chłodzić się mimo ciepłego powietrza

Latem nad lądem może panować gorąca pogoda, podczas gdy przybrzeżne morze pozostaje chłodne dzięki ciągłemu wynoszeniu zimniejszej wody. NOAA zwraca uwagę, że na zachodnim wybrzeżu USA letni upwelling przyczynia się do chłodnych wód przy San Francisco i może wspierać częste mgły. Oceaniczna odpowiedź na wiatr potrafi więc wpływać na pogodę nad lądem.

Co naprawdę napędza pionowy ruch

Nie należy wyobrażać sobie, że wiatr „zasysa” wodę z dna jak pompa. Najpierw usuwa część warstwy powierzchniowej poprzez transport poziomy. Dopiero bilans masy wymusza dopływ wody z głębi. To prosty, ale bardzo skuteczny mechanizm łączący wiatr, obrót Ziemi i pionową strukturę oceanu.

Upwelling ma rozpoznawalny podpis w wielu niezależnych pomiarach. Satelita termiczny może zobaczyć chłodniejszy pas przy brzegu, pomiar barwy oceanu — wzrost chlorofilu po reakcji fitoplanktonu, a profile temperatury i składników odżywczych pokazują podnoszenie się izoterm i bogatszej chemicznie wody. Żaden z tych sygnałów sam nie dowodzi całego mechanizmu, ale razem tworzą spójny obraz. Co ważne, maksymalna odpowiedź biologiczna nie musi pojawić się dokładnie w chwili najsilniejszego wiatru: fitoplankton potrzebuje czasu na wzrost, a zbyt gwałtowny transport może wynosić wodę poza strefę przybrzeżną. Dlatego badanie upwellingu wymaga równoczesnego patrzenia na atmosferę, fizykę oceanu i ekologię, a nie tylko na jedną mapę temperatury.

#produktywność#temperatura oceanu#transport Ekmana#upwelling#wybrzeże
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki