Wibracja mięśnia może sprawić, że człowiek poczuje, jak jego nos „rośnie”
Silna wibracja ścięgna może pobudzać receptory mięśniowe w sposób, który mózg interpretuje jako zmianę długości mięśnia i ruch kończyny. Jeśli w takim eksperymencie palec dotyka nosa, sprzeczne informacje można pogodzić niezwykłą interpretacją: ręka wydaje się odsuwać, a jednocześnie kontakt z nosem trwa, więc nos może być odczuwany jako wydłużający się. James Lackner opisał w 1988 roku całą rodzinę takich zniekształceń schematu ciała. „Iluzja Pinokia” nie oznacza, że każdy doświadcza identycznego efektu, lecz pokazuje, że subiektywny kształt własnego ciała jest aktywnie wyliczany z propriocepcji, dotyku i informacji o położeniu kończyn.
Propriocepcja działa bez patrzenia
Z zamkniętymi oczami zwykle wiemy, czy łokieć jest zgięty i gdzie znajduje się dłoń. Duża część tej informacji pochodzi z receptorów w mięśniach, ścięgnach i stawach. Szczególnie ważne są wrzecionka mięśniowe reagujące na długość i zmianę długości mięśnia. Ich aktywność nie jest jednak nieomylnym pomiarem geometrii. Można ją sztucznie zaburzyć mechanicznie.
Wibracja udaje rozciąganie mięśnia
Szybka wibracja w okolicy ścięgna może zwiększać aktywność aferentną wrzecion mięśniowych i wywoływać wrażenie, że staw zmienia pozycję, mimo że kończyna pozostaje fizycznie nieruchoma. Jeśli bodziec sugeruje np. prostowanie łokcia, uczestnik może mieć wrażenie ruchu przedramienia. Iluzja nie zawsze ma tę samą siłę i zależy od pozycji ciała oraz parametrów stymulacji.
Skąd bierze się 'rosnący nos'
W jednej z efektownych konfiguracji uczestnik dotyka palcem czubka nosa, a wibracja mięśnia sugeruje, że ręka odsuwa się od twarzy. Dotyk na palcu i nosie jednocześnie mówi jednak, że kontakt został zachowany. System musi pogodzić sprzeczne dane. Jedną z możliwych percepcyjnych konsekwencji jest deformacja reprezentacji kształtu ciała: nos wydaje się wydłużać wraz z pozornie przesuwającą się dłonią.
Lackner badał więcej niż jedną sztuczkę
Praca z 1988 roku nie była jedynie opisem zabawnego efektu Pinokia. Lackner pokazywał, że wibracja mięśni może w ciągu sekund zmieniać odczuwany kształt i orientację różnych części ciała, zależnie od tego, z czym kończyna pozostaje w kontakcie. Wyniki wspierały pogląd, że body schema jest dynamiczną reprezentacją wyliczaną z bieżących danych sensorycznych.
Dlaczego ciało potrzebuje elastycznej mapy
Sztywna mapa byłaby mało użyteczna: kończyny nieustannie zmieniają położenie, a układ nerwowy musi planować ruch bez ciągłego patrzenia na ciało. Elastyczność pozwala szybko aktualizować model. Iluzja pojawia się wtedy, gdy jeden z kanałów dostaje sztucznie wiarygodną, lecz fałszywą informację i cały model próbuje zachować spójność.
Konflikt propriocepcji z dotykiem ujawnia ukryte założenie o geometrii ciała
W wariancie „Pinocchio” uczestnik dotyka palcem własnego nosa, a wibracja ścięgna mięśnia ramienia wywołuje sygnał interpretowany tak, jakby staw się poruszał. Jednocześnie kontakt palca z nosem mówi, że oba punkty ciała nadal się stykają. System musi pogodzić informacje, które w normalnej anatomii nie mogą być jednocześnie prawdziwe bez zmiany położenia lub kształtu części ciała. Jednym z możliwych perceptualnych rozwiązań jest właśnie wrażenie wydłużania nosa lub palca. Siła i forma efektu zależą od pozycji kończyny oraz od tego, jakie powierzchnie są dotykane. To dlatego nie należy przedstawiać go jako dowodu, że mózg posiada gotowy „tryb rosnącego nosa”. Iluzja powstaje z próby zachowania spójnej reprezentacji ciała, gdy dwa wiarygodne kanały proprioceptywno-dotykowe dostarczają sprzecznych ograniczeń geometrycznych.
To samo narzędzie pozwala badać granice propriocepcji
Wibracje ścięgien stosowano również do wywoływania złudzeń ruchu kończyn bez rzeczywistego przemieszczenia. Zmieniając pozycję ciała i miejsca kontaktu, można sprawdzać, w jaki sposób mózg godzi sygnały mięśniowe z dotykiem i wcześniejszą wiedzą o anatomii. „Rosnący nos” jest najbardziej pamiętnym wariantem szerszej metody badania reprezentacji ciała.