Woda potrafi sama wspinać się w cienkiej rurce
Włóż bardzo cienką szklaną rurkę do wody, a poziom cieczy wewnątrz rurki może znaleźć się wyżej niż powierzchnia w naczyniu. Woda nie łamie przy tym grawitacji. Cząsteczki wody przyciągają szkło, powierzchnia tworzy zakrzywiony menisk, a napięcie powierzchniowe daje siłę ciągnącą ciecz ku górze. Wspinanie trwa tylko do chwili, gdy ciężar podniesionej kolumny wody zrównoważy działanie sił powierzchniowych. To kapilarność — zjawisko ważne także w papierze, tkaninach, glebie i wielu porowatych materiałach.

Adhezja i kohezja
Adhezja opisuje przyciąganie wody do innego materiału, np. szkła, a kohezja przyciąganie między cząsteczkami samej wody. Ich wzajemna relacja określa kształt menisku i kierunek działania sił na brzegu cieczy.
Dlaczego woda idzie w górę
Jeżeli woda dobrze zwilża ścianki, menisk jest wklęsły. Napięcie powierzchniowe działające wzdłuż obwodu rurki ma wtedy pionową składową skierowaną ku górze. Kolumna rośnie, aż jej ciężar zrównoważy tę siłę.
Nie tylko szklane rurki
Kapilarność zachodzi również w sieci bardzo małych porów. Dlatego ręcznik papierowy wciąga wodę powyżej poziomu lustra, a wilgoć przemieszcza się przez glebę i niektóre materiały budowlane.
Dlaczego cienka rurka działa lepiej
Siła napięcia powierzchniowego działa wzdłuż obwodu rurki, podczas gdy ciężar podnoszonej cieczy rośnie z polem przekroju. Gdy promień maleje, stosunek tych dwóch efektów staje się korzystniejszy dla kapilarności. Dlatego w bardzo cienkich kanałach ciecz może wspinać się znacznie wyżej niż w szerokich.
Kapilarność w porowatych materiałach
Papier, gleba, tkanina czy cegła nie mają jednej idealnej rurki, lecz sieć nieregularnych porów. W praktyce zachowują się jednak jak ogromna liczba połączonych kapilar. Dzięki temu papierowy ręcznik wciąga wodę, a wilgoć może podnosić się w murze ponad poziom gruntu.
Znaczenie w kosmosie
W mikrograwitacji brak normalnego „dołu” sprawia, że kapilarność i zwilżanie stają się podstawowymi narzędziami do kierowania cieczą. NASA bada takie rozwiązania przy systemach dostarczania wody roślinom i w urządzeniach zarządzających cieczami na pokładzie statków kosmicznych.
Wysokość ma konkretną granicę
Podciąganie kapilarne nie trwa bez końca. W idealnej cylindrycznej rurce wysokość równowagi rośnie w przybliżeniu odwrotnie do promienia. Im cieńsza rurka, tym wyżej może wejść ciecz, ale też wolniej może przebiegać samo napełnianie z powodu dużych oporów lepkościowych. W rzeczywistych porach dochodzą nieregularna geometria, zmienny kąt kontaktu, uwięzione pęcherzyki oraz parowanie. Dlatego w glebie czy papierze front wilgoci nie zachowuje się tak idealnie jak w pojedynczej szklanej kapilarze.
Kapilarność w technologii
Zjawisko wykorzystuje się w paskach testowych, wkładach atramentowych, knotach, chłodzeniu i urządzeniach mikrofluidycznych. W niektórych układach ciecz można transportować bez pompy — geometria powierzchni i zwilżanie same wywołują ruch. To szczególnie cenne w małych urządzeniach diagnostycznych, gdzie prostota i brak zasilania są dużą zaletą. W kosmosie rola kapilarności dodatkowo rośnie, ponieważ grawitacja przestaje porządkować ciecz w zbiorniku i projektant musi świadomie „powiedzieć” cieczy, gdzie ma się znaleźć, za pomocą materiałów i geometrii.
Czy rośliny „zasysają” wodę kapilarnością
Kapilarność pomaga w przemieszczaniu wody w drobnych strukturach roślin, ale sama nie wyjaśnia transportu na dziesiątki metrów do koron wysokich drzew. W ksylemie kluczowe są także parowanie z liści, kohezja słupa wody i powstające podciśnienie. Dlatego kapilarność jest częścią obrazu, lecz popularne zdanie „woda wchodzi w drzewo jak w cienką rurkę” jest zbyt proste.
Dlaczego kapilarność może szkodzić budynkom
Porowate materiały budowlane potrafią podciągać wodę z gruntu. Razem z wodą przemieszczają się sole, które po odparowaniu mogą krystalizować i niszczyć powierzchnię muru. Izolacje przeciwwilgociowe mają właśnie przerwać ciągłą drogę kapilarną. Ta sama fizyka, która pozwala ręcznikowi papierowemu chłonąć wodę, w ścianie może prowadzić do kosztownych problemów.