Wokół czarnej dziury istnieje najbardziej wewnętrzna stabilna orbita
W mechanice Newtona można wyobrażać sobie stabilne orbity kołowe coraz bliżej punktowej masy, jeśli tylko odpowiednio zwiększamy prędkość. W ogólnej teorii względności przy czarnej dziurze pojawia się jakościowo nowa granica: ISCO, czyli najbardziej wewnętrzna stabilna orbita kołowa. Dla nierotującej czarnej dziury leży ona w odległości 6GM/c² od środka współrzędnych, czyli trzech promieni Schwarzschilda. Wewnątrz niej kołowe orbity materii są niestabilne. W czarnej dziurze Kerra położenie ISCO silnie zależy od spinu i od tego, czy materia krąży zgodnie, czy przeciwnie do obrotu.
Newtonowska intuicja zawodzi blisko horyzontu
Daleko od zwartego obiektu ruch orbitalny dobrze opisuje mechanika Newtona: większa prędkość pozwala utrzymać orbitę bliżej masy. Jeśli centralne ciało potraktujemy jako punkt, nie pojawia się naturalna wewnętrzna granica stabilnych orbit kołowych. Ogólna teoria względności zmienia obraz. W silnym polu grawitacyjnym efekty krzywizny czasoprzestrzeni modyfikują potencjał efektywny ruchu tak, że poniżej pewnego promienia małe zaburzenie nie prowadzi już do oscylacji wokół stabilnej orbity, lecz do gwałtownego odejścia od niej.
ISCO dla czarnej dziury Schwarzschilda
Dla nierotującej i nieobciążonej czarnej dziury najbardziej wewnętrzna stabilna orbita kołowa ma promień r = 6GM/c². Horyzont leży przy 2GM/c², więc ISCO znajduje się trzy razy dalej niż promień Schwarzschilda. Wewnątrz ISCO matematycznie istnieją jeszcze pewne kołowe trajektorie, ale nie są stabilne: najmniejsze zaburzenie może zakończyć się spadkiem lub odejściem. Jeszcze bliżej pojawia się niestabilna orbita fotonowa, co pokazuje, że różne rodzaje trajektorii mają własne charakterystyczne granice.
Obrót przesuwa granicę
Czarna dziura Kerra wlecze czasoprzestrzeń wokół swojej osi. Dla materii orbitującej w tym samym kierunku co spin stabilne orbity mogą sięgać bliżej horyzontu; dla orbit przeciwnych granica przesuwa się na zewnątrz. NASA wykorzystuje tę zależność w metodach szacowania spinu: jeżeli wewnętrzna krawędź odpowiednio modelowanego dysku znajduje się bardzo blisko czarnej dziury, może to wskazywać na szybki obrót zgodny z ruchem dysku.
Dlaczego ISCO jest ważne dla świecenia dysku
W klasycznym modelu cienkiego dysku materia powoli traci energię i moment pędu, przesuwając się przez kolejne prawie kołowe orbity. Okolice ISCO wyznaczają przejście do fazy gwałtownego spadku, w której gaz ma znacznie mniej czasu na dalsze wypromieniowywanie energii. Położenie ISCO wpływa więc na rozkład temperatury, spektrum i maksymalną teoretyczną efektywność akrecji. Dla spinu zgodnego z dyskiem głębsze ISCO oznacza możliwość uwolnienia większej części energii wiązania przed przekroczeniem horyzontu.
Granica orbit staje się narzędziem pomiarowym
Astronomowie nie widzą ISCO jako ostrej narysowanej linii. Wnioskują o niej pośrednio z promieniowania gazu, szczególnie z widm rentgenowskich i relatywistycznie poszerzonych linii żelaza, a także z modeli kontinuum dysku. Interpretacja wymaga założeń o geometrii i stanie akrecji, więc nie jest prostym odczytem promienia. Mimo to sama obecność najbardziej wewnętrznej stabilnej orbity jest fundamentalną różnicą między newtonowską intuicją a grawitacją w silnym polu.
ISCO nie musi być ostrą, świecącą krawędzią dysku
W prostym modelu cienkiego dysku ISCO bywa traktowane jako naturalna wewnętrzna krawędź regionu efektywnie promieniującego. Rzeczywista plazma nie zna jednak narysowanej linii. Pola magnetyczne mogą przenosić naprężenia również w regionie spadku, grubość dysku zmienia geometrię przepływu, a przy wysokiej akrecji ważna staje się adwekcja. Dlatego wyznaczanie spinu z położenia „wewnętrznej krawędzi” wymaga modelu i oszacowania błędów systematycznych. Samo istnienie geodezyjnego ISCO jest ścisłą cechą czasoprzestrzeni Kerra, ale utożsamienie go jeden do jednego z widoczną granicą materii jest astrofizycznym przybliżeniem, którego jakość zależy od stanu dysku.