AstronomiaNarodziny i ewolucja Wszechświata

Wszechświat miał zwalniać, a obserwacje supernowych pokazały, że przyspiesza

Grawitacja materii powinna hamować kosmiczną ekspansję, dlatego jeszcze w latach 90. główne pytanie brzmiało: jak szybko Wszechświat zwalnia? Dwa niezależne zespoły wykorzystały odległe supernowe typu Ia jako mierniki odległości i otrzymały zaskakujący wynik: bardzo odległe supernowe były słabsze, czyli znajdowały się dalej, niż oczekiwano w prostym zwalniającym modelu. Najlepsza interpretacja była odwrotna od założenia — w późnej historii kosmosu ekspansja zaczęła przyspieszać. Odkrycie ogłoszone w 1998 roku zmieniło standardowy model kosmologii, wprowadziło dominującą dziś „ciemną energię” i przyniosło Nagrodę Nobla w 2011 roku.

Schemat ewolucji i rozszerzania się Wszechświata od epoki mikrofalowego promieniowania tła do czasów obecnych.
Schemat ewolucji i rozszerzania się Wszechświata od epoki mikrofalowego promieniowania tła do czasów obecnych.NASA/WMAP Science Team, art by Dana Berry / Wikimedia Commons / Public domain (NASA) · Public domain (NASA)

Kosmolodzy spodziewali się hamowania

Wszechświat był znany jako ekspandujący, lecz materia przyciąga się grawitacyjnie. Naturalnie oczekiwano więc, że tempo wzrostu odległości będzie z czasem słabło. Możliwe scenariusze różniły się tym, czy hamowanie wystarczy kiedyś do zatrzymania ekspansji, czy tylko będzie ją coraz bardziej spowalniać. Aby rozstrzygnąć problem, trzeba było zmierzyć historię ekspansji — nie tylko jej wartość dzisiaj. Do tego potrzebne były obiekty widoczne z miliardów lat wstecz i pozwalające oszacować odległość.

Supernowe typu Ia jako kosmiczne znaczniki

Supernowe Ia są niezwykle jasne i po odpowiedniej kalibracji ich krzywych blasku można standaryzować jasność. Porównując jasność rzeczywistą wynikającą z kalibracji z jasnością obserwowaną, astronomowie wyznaczają odległość jasnościową. Jednocześnie widmo galaktyki gospodarza lub samej supernowej dostarcza przesunięcia ku czerwieni. Para „odległość + redshift” mówi, jak szybko Wszechświat rozszerzał się w epoce, z której pochodzi światło.

Wynik był przeciwny do oczekiwań

Dwa zespoły — Supernova Cosmology Project i High-z Supernova Search Team — analizowały odległe supernowe i odkryły, że wyglądają na słabsze, a więc są dalej, niż wynikałoby z modeli z odpowiednio silnym hamowaniem. W interpretacji kosmologicznej oznaczało to, że ekspansja w późnym czasie nie zwalnia, lecz przyspiesza. Saul Perlmutter, Brian Schmidt i Adam Riess otrzymali za to odkrycie Nagrodę Nobla w fizyce w 2011 roku.

To nie znaczy, że ekspansja przyspieszała zawsze

W młodym Wszechświecie gęstość materii była dużo większa, więc jej grawitacyjne oddziaływanie dominowało i ekspansja zwalniała. W miarę wzrostu kosmosu materia rozcieńczała się. Jeśli ciemna energia zachowuje się podobnie do stałej kosmologicznej, jej gęstość przypisana jednostce objętości pozostaje w przybliżeniu stała, więc z czasem staje się relatywnie ważniejsza. W pewnym momencie kosmiczna dynamika przeszła od hamowania do przyspieszania.

Supernowe nie są jedynym dowodem

Po odkryciu z lat 90. historię ekspansji bada się wieloma metodami: oscylacjami akustycznymi barionów, CMB, soczewkowaniem grawitacyjnym, skupianiem galaktyk i większymi próbkami supernowych. Szczegóły parametrów są stale poprawiane, ale istnienie późnego przyspieszenia jest podstawowym elementem współczesnego obrazu kosmologicznego. Spór dotyczy przede wszystkim tego, czym jest składnik odpowiedzialny za przyspieszenie i czy zachowuje się dokładnie jak stała kosmologiczna.

Jedno odkrycie zmieniło pytanie o przyszłość

Przed 1998 rokiem los Wszechświata wydawał się w dużej mierze zależeć od tego, czy grawitacja materii zdoła zatrzymać ekspansję. Po odkryciu przyspieszenia stało się jasne, że trzeba zrozumieć także ciemną energię. Jeśli jest stałą kosmologiczną, odległe niezwiązane struktury będą coraz szybciej znikać poza horyzontem. Jeśli jej własności ewoluują, przyszłość może wyglądać inaczej. Zwykłe obserwacje eksplodujących gwiazd otworzyły więc pytanie o fundamentalną fizykę próżni i los całego kosmosu.

Supernowe mierzyły geometrię historii, nie „siłę odpychania” bezpośrednio

Zespół obserwujący supernowe nie przyłożył miernika do ciemnej energii. Porównano jasność supernowych typu Ia z ich przesunięciem ku czerwieni. Po odpowiedniej standaryzacji jasność daje informację o odległości, a redshift o zmianie kosmicznej skali. Kształt relacji odległość–redshift zależy od historii ekspansji. Supernowe okazały się słabsze, czyli dalej, niż oczekiwano w prostym zwalniającym Wszechświecie o określonych parametrach. Interpretacja w ramach ogólnej teorii względności prowadzi do późnego przyspieszenia. To ważne, bo pokazuje naturę wniosku: nie obserwujemy „ciemnej energii” jako świecącego płynu, lecz geometrię i dynamikę czasoprzestrzeni. Późniejsze sondy, m.in. BAO i CMB, pozwalają sprawdzać ten obraz innymi metodami i ograniczać parametry niezależnie od samych supernowych.

Nagroda Nobla podkreśliła wagę wyniku

Odkrycie przyspieszonej ekspansji zostało uhonorowane Noblem z fizyki w 2011 roku dla Saula Perlmuttera, Briana Schmidta i Adama Riessa. Nagroda dotyczyła obserwacyjnego odkrycia przez odległe supernowe, a nie rozwiązania natury ciemnej energii — ta druga część zagadki pozostaje otwarta. Najważniejszy był przy tym kształt całej zależności odległość–redshift, a nie pojedyncza wyjątkowo słaba supernowa. To również ogranicza błędne interpretacje.

#ciemna energia#kosmologia#Nagroda Nobla#przyspieszona ekspansja#supernowe Ia
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki