Wydane pieniądze potrafią wpływać na decyzję, choć nie da się ich już odzyskać
Jeżeli koszt został poniesiony i nie da się go odzyskać, z punktu widzenia dalszej decyzji powinny liczyć się przyszłe koszty i korzyści. Ludzie często jednak chętniej kontynuują projekt, wykorzystują zakup lub inwestują dodatkowe zasoby, gdy wcześniej dużo już wydali. Metaanaliza badań nad monetary sunk costs znalazła umiarkowany średni efekt, ale również ogromną heterogeniczność. Efekt kosztów utopionych jest więc realnym wzorcem, lecz nie uniwersalnym odruchem. Najciekawsze jest to, że informacja całkowicie dotycząca przeszłości może zmieniać decyzję o przyszłości, choć nie zmienia obiektywnych przyszłych wypłat.
Koszt, którego nie da się już zmienić
Koszt utopiony to wydatek, którego nie można odzyskać niezależnie od dalszej decyzji. Jeśli kupiłeś bilet na film i po dwudziestu minutach wiesz, że seans jest fatalny, cena biletu nie zmienia się w zależności od tego, czy zostaniesz, czy wyjdziesz. Normatywnie należy porównać tylko przyszłe konsekwencje obu opcji: wartość pozostałego czasu w kinie i wartość alternatywnego wykorzystania tego czasu. Mimo to wydatek może powodować poczucie, że „trzeba wykorzystać to, za co zapłacono”.
Co pokazuje metaanaliza
Przegląd metaanalityczny Rotha, Robberta i Strausa zebrał 100 efektów z badań nad kosztami utopionymi w decyzjach ekonomicznych. Średni efekt był umiarkowany: obecność wcześniejszego kosztu zwiększała skłonność do wybierania alternatywy związanej z tym kosztem. Jednocześnie zróżnicowanie między badaniami było bardzo duże. Autorzy zwracali uwagę na różne typy decyzji oraz moderatory. To chroni przed zbyt prostą wersją „każdy zawsze brnie, bo już zapłacił”.
Dlaczego przeszłość psychologicznie nie chce zostać przeszłością
Możliwych mechanizmów jest kilka. Kontynuacja może pomagać uzasadniać wcześniejszą decyzję i zmniejszać poczucie zmarnowania zasobów. Ludzie mogą też prowadzić mentalne konto projektu i chcieć „domknąć” je wynikiem, który usprawiedliwi poniesiony koszt. Czasem utrzymanie projektu jest racjonalne — na przykład gdy wcześniejszy wydatek ujawnia informacje o jakości przedsięwzięcia — dlatego nie wolno nazywać każdej kontynuacji błędem sunk cost.
Jak oddzielić wytrwałość od brnięcia
Praktyczna technika polega na zadaniu pytania: „Gdybym dzisiaj odziedziczył ten projekt bez historii wcześniejszych wydatków, czy zainwestowałbym w niego kolejną złotówkę lub godzinę?”. To nie rozwiązuje wszystkich problemów, ale usuwa z pola widzenia narrację o tym, ile już poświęcono. Efekt kosztów utopionych pokazuje, że decyzje nie są wyłącznie oceną przyszłości.
Koszt utopiony a eskalacja zaangażowania
Te pojęcia są powiązane, ale nie identyczne. Sunk cost effect dotyczy wpływu nieodzyskiwalnego kosztu na bieżący wybór. Eskalacja zaangażowania jest szersza: obejmuje dokładanie kolejnych zasobów do wcześniej wybranej ścieżki mimo negatywnych informacji. Może wynikać z kosztów utopionych, ale także z reputacji, odpowiedzialności za wcześniejszą decyzję, nadziei na odwrócenie sytuacji czy polityki organizacyjnej. To rozróżnienie jest ważne przy analizie dużych projektów, bo samo istnienie wcześniejszych wydatków nie wystarcza, by wyjaśnić całą dynamikę.
Dlaczego czas także może być sunk cost
Najłatwiej myśleć o kosztach utopionych jako pieniądzach, lecz podobny mechanizm może dotyczyć czasu i wysiłku. Możemy kończyć książkę, która przestała być interesująca, bo „przeczytałem już 300 stron”, albo utrzymywać projekt, ponieważ poświęcono mu miesiące pracy. Trzeba jednak uważać: wcześniejszy wysiłek może zmienić przyszłe korzyści, np. dzięki zdobytej wiedzy. Dopiero gdy przeszła inwestycja nie zmienia przyszłych wypłat, jest czystym sunk cost. Ta granica pozwala odróżnić racjonalne wykorzystywanie zdobytego kapitału od psychologicznej potrzeby „nie zmarnować” tego, co już bezpowrotnie wydano.
Najtrudniejszy przypadek: projekt prawie ukończony
Gdy projekt jest zaawansowany, dalsza inwestycja może być rozsądna nie dlatego, że dużo już wydano, lecz dlatego, że niewielki dodatkowy koszt prowadzi do dużej przyszłej korzyści. Przykład pokazuje, dlaczego nie można diagnozować sunk cost po samym zdaniu „zainwestowaliśmy już milion”. Trzeba policzyć pozostałe koszty i oczekiwane korzyści od obecnego momentu. Jeśli projekt wart 10 mln można skończyć za dodatkowe 100 tys., kontynuacja może być doskonałą decyzją, mimo że wcześniejsze miliony są utopione. W organizacjach sunk cost może być dodatkowo wzmacniany przez odpowiedzialność za wcześniejszą decyzję. Osoba, która sama zatwierdziła projekt, ma więcej powodów reputacyjnych i psychologicznych, by bronić jego kontynuacji, niż ktoś przejmujący go później. Dlatego firmy stosują niezależne przeglądy projektów, kamienie milowe i z góry ustalone kryteria przerwania. Takie rozwiązania nie eliminują niepewności, ale oddzielają decyzję „czy projekt ma sens od dziś?” od pytania „czy wcześniejsza decyzja była dobra?”. To dwa różne problemy, które łatwo nieświadomie połączyć.