Żaba leśna może przeżyć, gdy większość wody w jej ciele częściowo zamarznie
Żaba leśna Lithobates sylvaticus zimuje płytko pod ściółką, gdzie nie zawsze może uniknąć ujemnych temperatur. Jej strategią nie jest utrzymanie całego ciała w stanie ciekłym, lecz kontrolowane tolerowanie zamarzania. Podczas mrozu lód tworzy się przede wszystkim w przestrzeniach pozakomórkowych, krążenie i wentylacja ustają, a komórki tracą wodę na rzecz rosnącego lodu. W odpowiedzi wątroba szybko uwalnia ogromne ilości glukozy, a przed zimą gromadzi się także mocznik. Te związki działają jako krioprotektanty i osmoprotektanty. Po odmarznięciu serce, mózg i mięśnie stopniowo wracają do działania. To nie „zmartwychwstanie po całkowitym zamrożeniu”, lecz precyzyjnie zarządzany stan metabolicznego zatrzymania.
_(6213333834).png)
Lód ma powstać w odpowiednim miejscu
Największym zagrożeniem byłoby tworzenie kryształów wewnątrz komórek, bo może ono mechanicznie niszczyć błony i organella. U żaby leśnej zamarzanie rozpoczyna się głównie w płynach pozakomórkowych. Powstawanie lodu usuwa czystą wodę z roztworu, przez co pozostały płyn staje się bardziej stężony i wyciąga wodę z komórek. Komórki kurczą się więc i doświadczają stresu osmotycznego, ale ograniczenie ilości wody wewnątrz nich pomaga uniknąć groźnego zamarzania cytoplazmy.
Glukoza staje się awaryjnym krioprotektantem
Po rozpoczęciu zamarzania wątroba błyskawicznie rozkłada zapasy glikogenu, a glukoza trafia z krwią do tkanek, zanim krążenie całkowicie ustanie. Podwyższone stężenie glukozy pomaga ograniczać utratę objętości komórek i uszkodzenia błon. Eksperymenty wykazały bezpośredni związek między poziomem glukozy a zdolnością przeżywania niższych temperatur. Mocznik, gromadzony podczas przygotowania do zimowania, działa dodatkowo jako osmolit i również poprawia tolerancję zamarzania.
Zamarznięcie oznacza jednocześnie brak tlenu i odwodnienie komórek
Kiedy serce przestaje pompować, tkanki zostają odcięte od dopływu tlenu. Żaba musi zatem tolerować nie tylko mróz, lecz także niedotlenienie oraz znaczne przesunięcia wody między przedziałami ciała. Metabolizm jest silnie hamowany, a szlaki komórkowe zostają przełączone z wzrostu i aktywności na konserwację struktur, kontrolę stresu oksydacyjnego i przetrwanie. Po odmarznięciu pojawia się kolejny problem: ponowne dotlenienie może generować reaktywne formy tlenu, dlatego potrzebne są systemy antyoksydacyjne.
Nie każda populacja ma taki sam limit
Zdolność ta różni się geograficznie. Populacje z interioru Alaski znoszą dłuższe i głębsze zamrożenie niż populacje ze strefy umiarkowanej, a przed zimą gromadzą więcej glikogenu i mocznika. W badaniach laboratoryjnych żaby z Alaski przeżywały temperatury znacznie niższe od tych tolerowanych przez południowe populacje. Nie istnieje więc jedna „temperatura zamarzania żaby leśnej”. Tolerancja jest cechą zależną od populacji, przygotowania sezonowego, czasu ekspozycji i warunków zimowiska.
Odmrożenie jest równie trudne jak samo zamarzanie
Przeżycie nie kończy się w chwili, gdy temperatura zaczyna rosnąć. Podczas odmarzania lód topnieje, woda wraca do komórek, stężenia jonów gwałtownie się zmieniają, a krążenie ponownie dostarcza tlen do niedotlenionych tkanek. Taki powrót tlenu może generować reaktywne formy tlenu podobnie jak reperfuzja po niedokrwieniu u innych zwierząt. Żaba leśna uruchamia więc enzymy antyoksydacyjne, systemy naprawy białek i mechanizmy kontrolujące śmierć komórkową. Narządy nie wracają do pracy jednocześnie: funkcje serca i krążenia są przywracane stopniowo, a pełna koordynacja ruchowa zajmuje więcej czasu. Sezonowe przygotowanie przed zimą ma równie duże znaczenie jak reakcja na sam mróz — zapasy glikogenu, mocznik i stan nawodnienia są ustalane jeszcze przed pierwszym zamarznięciem. Tolerancja mrozu jest więc cyklem fizjologicznym obejmującym przygotowanie, zamrożenie, metaboliczny zastój i kontrolowane odmarzanie. W naturalnym zimowisku temperatura, wilgotność ściółki i obecność miejsc inicjujących tworzenie lodu wpływają na przebieg zamarzania. Zdolność fizjologiczna działa więc razem z wyborem mikrohabitatów. Nawet ekstremalna adaptacja komórkowa nie unieważnia znaczenia zachowania i lokalnego środowiska.
Kontrolowane zamarzanie wymaga także kontrolowania początku tworzenia lodu
Przechłodzona woda może pozostać ciekła poniżej 0°C, a następnie zamarznąć gwałtownie po pojawieniu się zarodka krystalizacji. Dla organizmu przypadkowe, szybkie zamarznięcie w niewłaściwej części ciała byłoby niebezpieczne. Żaba leśna korzysta z warunków, które sprzyjają inicjacji lodu w przestrzeniach pozakomórkowych przy stosunkowo wysokiej temperaturze poniżej zera. Następnie krystalizacja postępuje w sposób, na który komórki mogą odpowiedzieć odpływem wody i gromadzeniem krioprotektantów. W naturze kontakt ze ściółką, wilgocią i lodem środowiskowym wpływa na nukleację. Ta faza pokazuje, że tolerancja zamarzania to nie tylko odporność materiału biologicznego na niską temperaturę. Organizm musi zarządzać samą przemianą fazową wody — kiedy zacznie się lód, gdzie będzie rósł i jak szybko zmieni warunki osmotyczne wokół komórek.