Zderzenie gwiazd neutronowych potrafi zbudować jądra cięższe od żelaza w lawinie wychwytów neutronów
Materia wyrzucona ze zderzających się gwiazd neutronowych jest niezwykle bogata w neutrony. W takich warunkach jądro atomowe może chwytać kolejne neutrony szybciej, niż zdąży się rozpaść beta — to proces r, czyli szybki wychwyt neutronów. Powstają dzięki temu bardzo ciężkie, niestabilne jądra, które później rozpadają się ku trwałym izotopom. Radioaktywność świeżo utworzonych jąder ogrzewa wyrzut i zasila kilonową. Obserwacje GW170817 po raz pierwszy pokazały rozległy optyczno-podczerwony sygnał zgodny z takim procesem i potwierdziły, że mergery są ważnym miejscem kosmicznej produkcji ciężkich pierwiastków.
Żelazo nie jest końcem tablicy okresowej
Fuzja w zwykłych gwiazdach nie może energetycznie produkować dowolnie ciężkich jąder. Wiele pierwiastków cięższych od żelaza powstaje dzięki wychwytom neutronów. W procesie r strumień neutronów jest tak intensywny, że jądro przechwytuje kolejne neutrony zanim wcześniejszy nadmiar zdąży zostać skorygowany rozpadem beta. Materia wędruje daleko od stabilnych izotopów, a po ustaniu bombardowania rozpady przekształcają ją w znane ciężkie pierwiastki.
Gwiazdy neutronowe są naturalnym magazynem neutronowej materii
Podczas mergeru część materii zostaje wyrzucona dynamicznie przez siły pływowe i zderzenie, a dodatkowy materiał może później odpływać z gorącego dysku po złączeniu. Warunki termodynamiczne i udział neutronów zależą od geometrii, czasu życia remnantu oraz oddziaływań neutrinowych. Dlatego pojedyncze zderzenie może produkować mieszaninę składników r-procesu, a szczegóły ilości poszczególnych pierwiastków są aktywnie modelowane.
Radioaktywność tworzy kilonową
Świeżo wytworzone jądra są nietrwałe. Ich rozpady uwalniają energię, która ogrzewa szybko rozszerzający się wyrzut. Energia jest następnie wypromieniowywana w świetle ultrafioletowym, widzialnym i podczerwonym jako kilonowa. Nazwa nie oznacza dokładnie „tysiąc razy jaśniejsza od nowej” dla każdego przypadku; chodzi o klasę szybko ewoluujących transjentów związanych z radioaktywnym wyrzutem mergeru.
GW170817 dało obserwacyjny przełom
Po wykryciu fal grawitacyjnych z GW170817 teleskopy znalazły szybko zmieniający kolor obiekt w galaktyce NGC 4993. Jego ewolucja była zgodna z kilonową zasilaną rozpadem jąder r-procesu. Dane nie oznaczają, że dokładnie zmierzono produkcję każdego atomu złota czy platyny w tym jednym wydarzeniu. Dały jednak bardzo silny dowód, że merger gwiazd neutronowych tworzy środowisko, w którym powstają ciężkie jądra r-procesu.
Ile pierwiastków w Galaktyce pochodzi z mergerów?
To osobne pytanie. Aby wyjaśnić skład chemiczny Drogi Mlecznej, trzeba znać częstość mergerów, ilość wyrzucanej materii, jej skład oraz opóźnienie między narodzinami gwiazd a zderzeniem układu podwójnego. Badania po GW170817 pokazują, że takie zdarzenia mogą odpowiadać za znaczną część najcięższych pierwiastków, lecz dokładny udział względem innych potencjalnych źródeł nadal jest przedmiotem badań. Dlatego bezpieczniej mówić, że mergery są ważną fabryką r-procesu, a nie jedyną fabryką wszystkich ciężkich pierwiastków.
Kolor kilonowej jest częścią fizyki pierwiastków
Nowo powstałe jądra są niestabilne i podczas kolejnych rozpadów ogrzewają rozszerzający się wyrzut. To ciepło zasila kilonową, ale obserwowane światło zależy także od nieprzezroczystości materii. Jony niektórych bardzo ciężkich pierwiastków, zwłaszcza z grupy lantanowców, mają ogromną liczbę możliwych przejść elektronowych i skutecznie blokują promieniowanie optyczne. Energia jest wtedy wypromieniowywana później i przy dłuższych falach, przesuwając część emisji ku czerwieni i podczerwieni. Dlatego przebieg barwy GW170817 był czymś więcej niż efektownym pokazem: pomagał rozdzielać składniki wyrzutu o różnych składach i warunkach powstawania. Zależność między nukleosyntezą a transportem promieniowania jest jednym z powodów, dla których dokładnej ilości złota czy platyny nie można po prostu odczytać z jednej jasności. Potrzebne są modele jądrowe, hydrodynamiczne i radiacyjne jednocześnie.