Złoto jest żółte częściowo dlatego, że elektrony w jego atomach zachowują się relatywistycznie
Większość metali odbija światło widzialne dość równomiernie i wygląda srebrzyście. Złoto pochłania jednak znaczącą część światła niebieskiego, więc odbite widmo jest wzbogacone w żółć i czerwień. Kluczową rolę odgrywają efekty relatywistyczne w ciężkim atomie Au: stabilizują orbital 6s i pośrednio podnoszą energię 5d, zmniejszając przerwę energetyczną między stanami. Przejścia elektronowe zaczynają więc pochłaniać fotony już w widzialnym niebieskim zakresie zamiast dopiero w ultrafiolecie. Makroskopowa barwa metalu ujawnia tu fizykę ciężkiego atomu.
Dlaczego metale są zwykle srebrne
Swobodne elektrony w metalu skutecznie odbijają szeroki zakres światła widzialnego. Jeśli nie ma silnej selektywnej absorpcji konkretnej części widma, powierzchnia wygląda srebrzystobiało.
W złocie znika część niebieskiego
Elektrony złota mogą absorbować fotony o energii odpowiadającej krótszym falom widzialnym. Odbite światło zawiera przez to mniej niebieskiego, a oko interpretuje pozostałą mieszaninę jako charakterystyczny złoty kolor.
Obliczenia pokazujące rolę relatywistyki można wykonać porównując sztucznie ten sam układ z i bez poprawek relatywistycznych. W opisie nierelatywistycznym różnica energii między pasmami 5d i 6s jest większa, więc absorpcja przesuwa się poza znaczną część zakresu widzialnego i złoto powinno wyglądać bardziej srebrzyście. Po włączeniu relatywistyki próg absorpcji przesuwa się ku niebieskiemu. To niezwykle mocny przykład, bo „wyłączenie” efektu jest możliwe w modelu komputerowym, choć nie w eksperymencie na prawdziwym atomie Au.
Ciężkie jądro przyspiesza elektrony
Złoto ma 79 protonów. Elektrony s penetrują blisko jądra i osiągają prędkości, przy których poprawki szczególnej teorii względności są znaczące. Orbital 6s ulega kontrakcji i energetycznej stabilizacji.
Zmieniają się także orbitale d
Skurcz orbitalu s zwiększa ekranowanie, co wpływa na energie bardziej zewnętrznych orbitali d. W rezultacie odstęp energetyczny 5d–6s staje się mniejszy niż w nierelatywistycznym opisie.
Kolor metalu jest własnością zbiorową kryształu, dlatego nie wystarczy powiedzieć, że pojedynczy atom złota „jest żółty”. Izolowane atomy mają dyskretne linie widmowe, natomiast w ciele stałym ogromna liczba orbitali tworzy pasma energetyczne. Odbicie i absorpcja zależą od przejść pomiędzy tymi pasmami oraz od swobodnych elektronów. Relatywistyczna modyfikacja orbitali atomowych jest punktem wyjścia, który w krysztale przekłada się na obserwowany kolor powierzchni.
Srebro zachowuje się inaczej
Srebro leży nad złotem w tej samej grupie, ale relatywistyczne efekty są słabsze. Odpowiednie przejścia elektronowe leżą głównie w ultrafiolecie, więc widzialne światło odbija się bardziej równomiernie i metal wygląda srebrzyście.
Relatywistyka wpływa także na chemię złota
Te same przesunięcia energii orbitali oddziałują na siłę wiązań, stany utlenienia i tzw. oddziaływania aurofilowe. Żółty kolor jest tylko najbardziej codziennie widocznym symptomem szerszej „anomalii złota”.
To nie jest efekt Einsteina widoczny gołym okiem w prostym sensie
Kolor wynika z kwantowej struktury pasmowej całego kryształu, którą relatywistyka istotnie modyfikuje. Poprawne stwierdzenie brzmi więc: bez relatywistycznych efektów struktura elektronowa złota przewidywałaby znacznie mniej charakterystyczną barwę.
Ta sama relatywistyczna kontrakcja 6s pomaga wyjaśniać inne anomalie złota, np. wyjątkową stabilność niektórych stanów utlenienia i silne oddziaływania Au–Au w związkach. W najcięższych pierwiastkach efekty te rosną tak mocno, że mogą zmieniać przewidywane kolejności własności w grupie. Złoto jest wyjątkowo wdzięcznym przypadkiem, bo rezultat skomplikowanej fizyki atomowej widzimy bez spektrometru za każdym razem, gdy patrzymy na metal.
Złoto pokazuje również, dlaczego przewidywanie koloru metalu wymaga obliczeń elektronowych, a nie spojrzenia na pojedynczy poziom atomowy. W krysztale istnieją pasma stanów, a granica pomiędzy nimi może zależeć od kierunku w przestrzeni pędu. Optyczna odpowiedź jest sumą wielu możliwych przejść i zachowania elektronów przewodnictwa. Efekty relatywistyczne przesuwają cały ten układ wystarczająco mocno, by część absorpcji weszła w zakres widzialny. W nanocząstkach złota pojawia się dodatkowo rezonans plazmonowy i materiał może wyglądać czerwono, fioletowo lub niebieskawo zależnie od rozmiaru oraz otoczenia. Nie przeczy to „żółtości złota” w masywnym metalu; pokazuje, że kolor jest odpowiedzią elektronów na światło i może zmieniać się wraz ze skalą struktury. Chemia powierzchni i fizyka pasm spotykają się tu w jednym bardzo codziennym wrażeniu wzrokowym.