Zapora Asuańska kojarzy się z kontrolą powodzi, energią i ogromnym Lake Nasser, ale równie ważna zmiana dotyczy osadów. Przed budową High Dam Nil regularnie transportował w dół rzeki muł, piasek i iły pochodzące z rozległej zlewni. Po utworzeniu zbiornika znaczna część tego materiału zaczęła opadać w Lake Nasser zamiast docierać dalej. Badania pokazują, że wpłynęło to na skład i bilans osadów w dolnym Nilu oraz delcie. Historia jest jednak bardziej złożona niż proste hasło „tama zabrała deltę”: na erozję wybrzeża wpływają również osiadanie delty, poziom morza, prądy przybrzeżne i zatrzymywanie materiału w sieci kanałów. Najważniejsza lekcja pozostaje jasna — zapora reguluje nie tylko przepływ wody, lecz także geologiczną taśmę transportową całej rzeki.
Maeslantkering chroniąca rejon Rotterdamu składa się z dwóch ruchomych bram, z których każda ma 210 m szerokości. Podczas zamykania ogromne ramiona obracają bramy w poprzek Nieuwe Waterweg. Samo ustawienie ich w osi rzeki nie wystarcza: puste stalowe konstrukcje mają wyporność. Dlatego po ustawieniu w pozycji zamkniętej bramy napełniają się wodą i w ciągu około dwóch godzin opadają na przygotowane dno, tworząc barierę dla fali sztormowej. Każda obraca się na kulistym przegubie o średnicy około 10 m i masie 680 ton. Co więcej, cały proces może zostać uruchomiony automatycznie na podstawie prognozy poziomu morza. To połączenie statku, zaworu i gigantycznych drzwi: konstrukcja wykorzystuje wyporność podczas ruchu, a później celowo ją traci, żeby stać się zaporą.
Falkirk Wheel w Szkocji podnosi łodzie o około 35 m między poziomami kanałów, obracając dwie ogromne gondole z wodą. Cały mechanizm waży około 1800 ton, a Scottish Canals podaje zużycie zaledwie około 1,5 kWh na pełny obrót. Sekret tkwi w równowadze. Obie gondole mają praktycznie tę samą masę, także wtedy, gdy do jednej wpływa łódź. Zgodnie z prawem Archimedesa pływający statek wypiera wodę o ciężarze równym własnemu, więc po wpłynięciu łodzi z gondoli odpływa odpowiadająca jej masa wody. Mechanizm nie musi więc „dźwigać dodatkowego statku” w zwykłym sensie. Silniki przede wszystkim pokonują tarcie i kontrolują ruch niemal zrównoważonego układu.
Na koronie przelewu Grand Coulee Dam znajduje się 11 wielkich drum gates, każda o długości około 41 m. W przeciwieństwie do zwykłej zasuwy, którą podnosi się, aby zrobić miejsce wodzie, te zakrzywione bramy są opuszczane przez obrót w dół. Gdy pozostają podniesione, zwiększają efektywną wysokość korony i pomagają utrzymać wyższy poziom Lake Roosevelt. Gdy trzeba przepuścić duże ilości wody, bramy stopniowo chowają się poniżej powierzchni przelewu i otwierają szeroki przekrój. Bureau of Reclamation podaje, że przelew z 11 bramami może mieć przepustowość rzędu miliona stóp sześciennych na sekundę przy pełnym zbiorniku. To piękny przykład mechanizmu, w którym element zatrzymujący wodę podczas otwierania nie jest unoszony ponad strumień, lecz obraca się właśnie tam, gdzie woda ma popłynąć.
Hoover Dam nie mogła powstać jako jeden gigantyczny wylew betonu. Hydratacja cementu wydziela ciepło, a przy milionach metrów sześciennych materiału wnętrze zapory nagrzewałoby się znacznie bardziej niż powierzchnia. Bureau of Reclamation obliczało, że bez specjalnych zabiegów tak wielka masa potrzebowałaby około 125 lat, aby ostygnąć do temperatury otoczenia, a różnice temperatur wytworzyłyby groźne naprężenia i pęknięcia. Dlatego zaporę podzielono na około 215 zazębiających się bloków, betonowanych warstwami po około 1,5 m. W każdy blok wbudowano rury, przez które najpierw płynęła woda rzeczna, potem schłodzona. Dopiero po ostygnięciu szczeliny między blokami wypełniano zaczynem, zamieniając „betonowe klocki” w jedną konstrukcję.
Mosul Dam w Iraku stoi na wyjątkowo trudnym podłożu z warstwami gipsu i skał krasowych. Gips jest rozpuszczalny w wodzie, więc przeciekająca przez podłoże woda może z czasem tworzyć nowe pustki dokładnie pod konstrukcją utrzymującą ogromny zbiornik. Projektanci wiedzieli o problemie i wykonali w podstawie zapory około 2,2-kilometrową galerię iniekcyjną. Z niej przez lata wierci się otwory i wtłacza zaczyn cementowy w spękania oraz kawerny, odtwarzając barierę ograniczającą przepływ. U.S. Army Corps of Engineers opisywał tę pracę jako praktycznie niekończący się projekt budowlany: jeśli woda rozpuści kolejne fragmenty fundamentu, trzeba je ponownie wypełniać. To niezwykły przypadek konstrukcji, której bezpieczeństwo nie polega na raz wykonanym fundamencie, lecz na ciągłym procesie jego konserwacji od wewnątrz.
Cztery główne bramy Thames Barrier ważą po około 3300 ton, ale na co dzień nie tworzą widocznej ściany w poprzek Tamizy. W pozycji otwartej ich zakrzywione segmenty leżą w zagłębieniach na dnie, pozostawiając drogę statkom i pływom. Gdy Londynowi grozi wysoki poziom morza, hydraulika obraca bramy ku górze o około 90°, tworząc stalową barierę wysoką jak kilkupiętrowy budynek. Decyzja o zamknięciu nie zależy od jednego prostego czujnika. Environment Agency bierze pod uwagę prognozowany pływ, wezbranie sztormowe oraz ilość wody spływającej Tamizą z lądu. Bariera jest więc nie tylko mechaniczną ścianą, lecz częścią systemu prognostycznego, który musi przewidzieć, jak spotkają się dwie masy wody: morska i rzeczna.
Każde śluzowanie w Kanale Panamskim zużywa ogromną ilość słodkiej wody z Gatun Lake. W nowych śluzach Agua Clara i Cocolí problem rozwiązano nie przez wielkie pompy, lecz przez zestaw bocznych basenów oszczędzających wodę. Każda komora współpracuje z trzema basenami na różnych poziomach. Podczas opróżniania znaczna część wody nie trafia od razu do morza, tylko grawitacyjnie przepływa do basenów. Przy następnym napełnianiu wraca z nich do komory. Panama Canal Authority podaje, że system pozwala ponownie wykorzystać około 60% wody potrzebnej do jednego cyklu. To przykład odzysku energii i zasobu jednocześnie: zamiast wyrzucać wodę o pośredniej wysokości, system przechowuje ją tam, gdzie jej poziom nadal jest użyteczny hydraulicznie.
W pobliżu Old River w Luizjanie Missisipi łączy się hydrologicznie z Atchafalayą — rzeką oferującą krótszą i bardziej stromą drogę do Zatoki Meksykańskiej. Naturalna ewolucja systemu sprzyjała temu, by coraz większa część wody przechodziła właśnie tam. Gdyby Atchafalaya przejęła główny przepływ, obecne koryto Missisipi przez Baton Rouge i Nowy Orlean mogłoby stracić ogromną część wody, z dramatycznymi skutkami dla portów, przemysłu i całej geografii regionu. Old River Control Complex nie zatrzymuje więc rzeki jak zapora. Dzieli przepływ pomiędzy dwa koryta i próbuje utrzymać układ, którego sama geomorfologia stopniowo nie preferuje. Wielka powódź w 1973 r. pokazała, jak blisko granic może pracować taki system i doprowadziła do budowy dodatkowej struktury pomocniczej.
Po katastrofalnej powodzi z 1953 r. Holandia planowała zamknąć estuarium Oosterschelde pełną zaporą. Takie rozwiązanie uprościłoby ochronę przeciwpowodziową, ale zniszczyłoby dużą część charakteru słonowodnego i pływowego akwenu oraz uderzyło w rybołówstwo. Ostatecznie powstała więc 9-kilometrowa ruchoma bariera z 65 betonowymi filarami i 62 wielkimi bramami. W normalnych warunkach bramy pozostają otwarte, pozwalając morzu wpływać i wypływać z estuarium. Zamykają się dopiero przy prognozowanym niebezpiecznie wysokim poziomie. To szczególny rodzaj kompromisu inżynieryjnego: zamiast odizolować ląd od morza raz na zawsze, konstrukcja przez większość swojego życia celowo pozostaje przepuszczalna, a pełną funkcję bariery uruchamia tylko podczas ekstremum.
U podnóża Kariba Dam znajduje się plunge pool — basen, do którego wpada woda wypuszczana przez przelewy. Taka przestrzeń ma rozpraszać ogromną energię strumienia, ale przez dziesięciolecia wirująca woda i materiał skalny pogłębiały oraz przesuwały erozję w kierunku fundamentów zapory. Problemem nie była więc utrata wytrzymałości samego betonu tamy, lecz stopniowe przekształcanie skały poniżej niej. Program rehabilitacji zakładał odcięcie basenu od rzeki grodzą, odpompowanie wody, kontrolowane wydobycie i odstrzał skały oraz nadanie basenowi nowego, stabilniejszego profilu. To świetny przykład, że w hydrotechnice konstrukcja kończy się dopiero tam, gdzie kończy się wpływ jej strumienia — czasem wiele dziesiątek metrów poniżej samej ściany zapory.
W 1983 r. przez przelewy Glen Canyon Dam popłynęły niezwykle duże ilości wody. Wydawałoby się, że betonowy tunel najbardziej powinien bać się bezpośredniego uderzenia strumienia. Tymczasem jednym z głównych niszczących mechanizmów była kawitacja: przy bardzo dużej prędkości lokalne ciśnienie w wodzie spadało tak mocno, że powstawały pęcherzyki pary. Gdy trafiały do obszaru wyższego ciśnienia, gwałtownie zapadały się przy powierzchni, powodując miejscowe uderzenia i wyrywanie betonu. Uszkodzenia były ogromne. Po naprawie do tuneli dodano aeratory — szczeliny wprowadzające warstwę powietrza pod szybko płynącą wodę. Paradoksalnie najlepszą ochroną betonu przed wodą okazało się dodanie do przepływu jeszcze jednego ośrodka: powietrza.
Holenderska stormvloedkering Ramspol w normalnych warunkach prawie nie wygląda jak zapora. Trzy ogromne elastyczne balgi z bardzo wytrzymałego materiału leżą złożone w betonowych zagłębieniach na dnie, dzięki czemu statki mogą swobodnie przepływać. Gdy wysoka woda i wiatr stworzą zagrożenie, system w ciągu około godziny wtłacza do trzech membran około 3,5 mln litrów powietrza i 3,5 mln litrów wody. Balgi unoszą się i tworzą barierę około 10 m wysoką oraz 240 m długą. Po sztormie są opróżniane i składane z powrotem pod wodą. To wyjątkowa konstrukcja, bo funkcję masywnej zapory powodziowej pełni materiał, który przez większość roku jest elastyczną powłoką schowaną na dnie kanału.
Oryginalne śluzy Kanału Panamskiego podnoszą statki z poziomu morza do Gatun Lake, około 26 m wyżej, a następnie opuszczają je po drugiej stronie przesmyku. Najbardziej zaskakujące jest to, że do tego ogromnego transportu pionowego nie potrzeba pomp napełniających komory. Woda spływa grawitacyjnie z wyżej położonego jeziora przez wielkie kanały w ścianach śluz i mniejsze poprzeczne kanały pod dnem. Setki otworów rozprowadzają przepływ na dużej powierzchni, żeby komora napełniała się możliwie równomiernie i bez gwałtownych prądów mogących rzucać statkiem o ściany. Cała operacja wykorzystuje różnicę poziomów i ciężar samej wody. Kanał Panamski jest więc gigantyczną maszyną hydrauliczną napędzaną w dużej mierze przez grawitację.
Przy Three Gorges Dam statki mogą pokonywać różnicę poziomów nie tylko przez wielostopniowe śluzy. Dla mniejszych jednostek zbudowano gigantyczny ship lift, który unosi wraz z wodą statki do około 3000 ton na wysokość 113 m. Ruchoma komora jest prowadzona bardzo precyzyjnie przez system 256 stalowych lin i mechanizm zębatkowy. China Three Gorges Corporation podaje, że synchronizacja obu stron utrzymuje różnicę wysokości w granicach około 2 cm. Najważniejsza intuicja jest podobna jak w windzie osobowej, ale skala zmienia wszystko: zamiast kabiny z ludźmi przemieszcza się ogromna wanna z wodą i statkiem, a ewentualny przekos konstrukcji mógłby generować potężne siły. To jedna z najczystszych demonstracji mechaniki precyzyjnej w skali megakonstrukcji.
9 października 1963 r. olbrzymia masa zbocza Monte Toc osunęła się do zbiornika Vajont we włoskich Alpach. Woda została gwałtownie wyparta i fala przelała się ponad koroną wysokiej zapory, niszcząc miejscowości w dolinie poniżej. Sama betonowa zapora łukowa przetrwała zdarzenie z relatywnie niewielkimi uszkodzeniami. Katastrofa pokazuje więc coś znacznie bardziej niepokojącego niż „awarię tamy”: można poprawnie policzyć wytrzymałość samej konstrukcji, a mimo to przegrać z geologią całego zbiornika. Napełnienie jeziora zmienia ciśnienie wody w skałach, obciążenie zboczy i warunki na dawnych powierzchniach poślizgu. W przypadku Vajont kluczowym zagrożeniem nie była ściana zapory, lecz ogromna góra tworząca brzeg sztucznego jeziora.
Przed wylaniem Hoover Dam trzeba było najpierw sprawić, by Colorado River przestała płynąć przez miejsce przyszłej zapory. W ścianach Black Canyon wydrążono cztery olbrzymie tunele o łącznej długości prawie 4,9 km. Po zamknięciu koryta grodzami rzeka popłynęła tymczasowo przez tunele, odsłaniając fragment dna potrzebny do wykopania fundamentów i rozpoczęcia betonowania. Najciekawsze jest jednak to, że te tunele nie stały się bezużyteczne po zakończeniu budowy. Część została później włączona do systemu doprowadzania i odprowadzania wody, współpracując z penstockami, wylotami i przelewami. To klasyczna lekcja wielkiej hydrotechniki: zanim zbuduje się konstrukcję kontrolującą rzekę, trzeba najpierw zaprojektować bezpieczną rzekę zastępczą na czas budowy.