1204: krzyżowcy zdobyli Konstantynopol — wyprawa do Ziemi Świętej rozbiła chrześcijańskie imperium
Czwarta krucjata miała prowadzić przeciw muzułmańskim przeciwnikom w rejonie wschodniego Morza Śródziemnego. Zamiast tego w kwietniu 1204 r. armia krzyżowców i Wenecjan zdobyła i splądrowała Konstantynopol, stolicę chrześcijańskiego Cesarstwa Bizantyjskiego. Powstało Cesarstwo Łacińskie, a bizantyjski świat rozpadł się na kilka ośrodków. Konstantynopol został odzyskany przez Bizantyjczyków w 1261 r., lecz państwo nie odzyskało dawnej potęgi. Gdyby krzyżowcy nie zdobyli miasta, Bizancjum prawdopodobnie zachowałoby więcej zasobów, ludności i prestiżu, ale nie oznacza to, że bez 1204 r. na pewno uniknęłoby późniejszego kryzysu i osmańskiego podboju.

Jak krucjata zmieniła kierunek
Wyprawa została uwikłana w zobowiązania finansowe wobec Wenecji oraz w bizantyjską walkę o tron. Krzyżowcy, którzy mieli docelowo walczyć na wschodzie, najpierw zaangażowali się w politykę Konstantynopola. Po załamaniu wcześniejszych układów i zmianie władzy w mieście konflikt przerodził się w otwarty atak. 12 kwietnia 1204 r. napastnicy przełamali obronę, a następnie przez kilka dni plądrowali jedną z najbogatszych metropolii świata chrześcijańskiego. Z punktu widzenia historii krucjat jest to wydarzenie paradoksalne: przedsięwzięcie ogłoszone w celu walki o miejsca święte doprowadziło do brutalnego podboju największej chrześcijańskiej stolicy wschodu. Sam ten zwrot pokazuje, jak cele wielkich wypraw mogą zostać całkowicie przekształcone przez logistykę, długi i lokalną politykę.
Dlaczego 1204 osłabił Bizancjum na długo
Po zdobyciu miasta utworzono Cesarstwo Łacińskie, a na dawnych ziemiach bizantyjskich powstały konkurencyjne państwa i księstwa. Bizantyjskie ośrodki w Nicei, Epirze i Trapezuncie zachowały część tradycji imperialnej. W 1261 r. Nicejczycy odzyskali Konstantynopol, lecz był to już inny układ sił. Miasto i państwo utraciły część zasobów, terytoriów i pozycji handlowej, a Wenecja i inne siły zachodnie rozbudowały swoje wpływy w regionie. Nie wolno jednak sprowadzać całego późniejszego upadku Bizancjum do jednego dnia. Cesarstwo po 1261 r. istniało jeszcze prawie dwa stulecia, przeżywało okresy odbudowy i mierzyło się z nowymi przeciwnikami oraz konfliktami wewnętrznymi.
A gdyby Konstantynopol nie padł w 1204 r.?
Najbardziej prawdopodobne jest, że Bizancjum uniknęłoby katastrofalnej utraty stolicy, rozproszenia aparatu państwowego i części dóbr gromadzonych w mieście przez stulecia. Mogłoby zachować silniejszą pozycję w basenie Morza Egejskiego i większą zdolność kontrolowania własnych prowincji. Ale cesarstwo jeszcze przed krucjatą miało problemy dynastyczne, finansowe i militarne. Brak 1204 r. nie gwarantował więc stabilności na następne 250 lat. Można mówić o większym zasobie możliwości, nie o pewnym ocaleniu przed Turkami osmańskimi. Między 1204 a 1453 r. zaszło zbyt wiele niezależnych zmian, by połączyć je prostą linią.
Najtrwalszy ślad
Sack Konstantynopola pozostawił również głęboki ślad w relacjach między chrześcijańskim Wschodem i Zachodem. Rozłam kościelny między Rzymem a Konstantynopolem istniał wcześniej, ale okupacja i ustanowienie łacińskich struktur kościelnych w dawnej stolicy prawosławnego cesarstwa pogłębiały nieufność. Dlatego 1204 r. jest punktem zwrotnym jednocześnie politycznym, gospodarczym i religijnym. To także przykład, w którym skutek uboczny przedsięwzięcia historycznego okazał się ważniejszy niż pierwotny cel wyprawy.
Dlaczego rok 1204 osłabił Bizancjum bardziej niż wcześniejsze klęski
Cesarstwo przeżywało wcześniej ciężkie porażki, lecz zdobycie własnej stolicy przez krzyżowców uderzyło jednocześnie w centrum polityczne, gospodarcze i symboliczne. Powstało Cesarstwo Łacińskie, a greckie ośrodki władzy przetrwały między innymi w Nicei, Epirze i Trapezuncie. Nicejczycy odzyskali Konstantynopol w 1261 r., ale odtworzone cesarstwo było słabsze terytorialnie i finansowo niż przed IV krucjatą. To nie znaczy, że 1204 r. „spowodował” upadek z 1453 r. w prostym łańcuchu; między tymi datami minęło ponad 250 lat. Można jednak sensownie mówić o trwałym rozdrobnieniu zasobów i pogłębieniu politycznego rozłamu między chrześcijańskim Wschodem a Zachodem.