14 października 1066 r. Wilhelm, książę Normandii, pokonał pod Hastings króla Harolda II. Zwycięstwo otworzyło mu drogę do angielskiej korony, ale właściwy przełom nastąpił w kolejnych latach: elita ziemska została w ogromnej mierze zastąpiona ludźmi związanymi z Normanami, kraj pokryła sieć zamków, zmieniły się relacje Kościoła i władzy, a język francuski stał się językiem znacznej części elity. Gdyby Harold wygrał, normański podbój w znanej postaci najpewniej by się nie wydarzył. Nie oznacza to jednak spokojnego powrotu do starego porządku — rok 1066 pokazał, że angielski tron był przedmiotem konkurencyjnych roszczeń, a państwo dopiero co odparło również inwazję norweską.
Czwarta krucjata miała prowadzić przeciw muzułmańskim przeciwnikom w rejonie wschodniego Morza Śródziemnego. Zamiast tego w kwietniu 1204 r. armia krzyżowców i Wenecjan zdobyła i splądrowała Konstantynopol, stolicę chrześcijańskiego Cesarstwa Bizantyjskiego. Powstało Cesarstwo Łacińskie, a bizantyjski świat rozpadł się na kilka ośrodków. Konstantynopol został odzyskany przez Bizantyjczyków w 1261 r., lecz państwo nie odzyskało dawnej potęgi. Gdyby krzyżowcy nie zdobyli miasta, Bizancjum prawdopodobnie zachowałoby więcej zasobów, ludności i prestiżu, ale nie oznacza to, że bez 1204 r. na pewno uniknęłoby późniejszego kryzysu i osmańskiego podboju.
Czarna Śmierć z połowy XIV wieku była jednym z największych wstrząsów demograficznych w dziejach Europy. Śmierć ogromnej części ludności nie tylko spustoszyła rodziny i miasta, lecz także gwałtownie zmieniła relację między ziemią, kapitałem i dostępną pracą. W wielu regionach pracowników było mniej, więc mogli żądać lepszych warunków, a władze próbowały administracyjnie ograniczać wzrost płac. Skutki nie były wszędzie identyczne, ale epidemia stała się katalizatorem przemian gospodarczych i społecznych. Gdyby epidemia nie osiągnęła takiej skali, część zmian — zwłaszcza wzrost siły negocjacyjnej pracowników w zachodniej Europie — prawdopodobnie przebiegałaby wolniej, choć nie zniknęłyby inne czynniki przemian późnego średniowiecza.
29 maja 1453 r. wojska sułtana Mehmeda II zdobyły Konstantynopol. Zginął cesarz Konstantyn XI, a państwo, które współcześni nazywali rzymskim, przestało istnieć jako cesarstwo ze stolicą nad Bosforem. Miasto stało się kluczowym ośrodkiem imperium osmańskiego. Wydarzenie miało ogromny ciężar polityczny i symboliczny, lecz popularna opowieść, że Turcy „zamknęli Europie drogę do Azji” i tym samym bezpośrednio wywołali wielkie odkrycia geograficzne, jest nadmiernym uproszczeniem. Gdyby oblężenie się nie udało, Bizancjum mogło przetrwać dłużej, ale w 1453 r. było niewielkim i otoczonym państwem; samo ocalenie murów nie oznaczałoby automatycznego odrodzenia dawnego imperium.
W 1492 r. pierwsza wyprawa Krzysztofa Kolumba pod patronatem Kastylii i Aragonii dotarła do Karaibów. Europejczycy nie byli pierwszymi ludźmi w Amerykach ani nawet pierwszymi przybyszami ze Starego Świata, którzy dotarli do ich wybrzeży, ale wyprawa Kolumba uruchomiła trwały i szybko rozszerzający się kontakt między społeczeństwami po obu stronach Atlantyku. Kolejne dekady przyniosły podboje, kolonizację, przymusową pracę, migracje, handel niewolnikami oraz ogromną wymianę roślin, zwierząt i chorób. Gdyby wyprawa Kolumba nie doszła do skutku lub zaginęła, trwały kontakt między Europą a Amerykami prawdopodobnie zostałby opóźniony, a jego pierwszy organizator mógłby być inny. Trudno jednak zakładać, że ocean pozostałby barierą na zawsze.
31 października 1517 r. Marcin Luter rozesłał swoje 95 tez dotyczących odpustów. W ciągu kilku lat spór teologiczny przerodził się w konflikt z papiestwem i cesarzem; na sejmie w Wormacji w 1521 r. Luter odmówił odwołania swoich poglądów. Reformacja nie powstała jednak z jednego aktu ani z jednej osoby. Krytyka Kościoła, ruchy reform, interesy książąt i nowe możliwości druku istniały niezależnie od Lutra. Jego działalność stała się punktem zapalnym, który połączył te siły. Gdyby Luter został szybko uciszony albo nigdy nie wystąpił, reformacja mogłaby rozwinąć się później, w innym miejscu i pod innym przywództwem; znacznie trudniej obronić tezę, że bez niego Europa pozostałaby trwale religijnie jednolita.
W sierpniu 1521 r. po wielomiesięcznym oblężeniu padł Tenochtitlán, stolica imperium Mexików. W popularnym skrócie wydarzenie bywa przedstawiane jako niewiarygodne zwycięstwo kilkuset konkwistadorów nad ogromnym państwem. W rzeczywistości Hernán Cortés działał z tysiącami, a okresami dziesiątkami tysięcy rdzennych sprzymierzeńców, szczególnie Tlaxcalteków; ogromne znaczenie miała też epidemia ospy, która uderzyła w region przed ostatecznym oblężeniem. Zwycięstwo otworzyło drogę do budowy Nowej Hiszpanii, ale podbój Mezoameryki trwał jeszcze długo. Gdyby Tenochtitlán odparł oblężenie, ekspansja hiszpańska zostałaby zapewne opóźniona i mogła przybrać inną formę, lecz nie zniknęłyby ani europejskie wyprawy, ani epidemie, ani istniejące konflikty między miejscowymi państwami.
W 1588 r. Filip II wysłał wielką flotę, która miała wejść na kanał La Manche, połączyć się z armią księcia Parmy w Niderlandach i umożliwić inwazję Anglii. Plan załamał się pod presją angielsko-holenderskiej obrony, problemów koordynacyjnych, walk morskich i pogody podczas odwrotu wokół Wysp Brytyjskich. Armada nie została po prostu zatopiona w jednej bitwie ani przez jeden sztorm. Jej niepowodzenie zabezpieczyło rządy Elżbiety I przed tą próbą inwazji, ale nie zakończyło wojny angielsko-hiszpańskiej ani nie zniszczyło hiszpańskiej potęgi morskiej. Gdyby plan inwazji się udał, Anglia stanęłaby przed poważnym kryzysem dynastycznym i religijnym, lecz sam udany desant nie gwarantowałby trwałego podboju kraju.
Jesienią 1777 r. brytyjska kampania generała Johna Burgoyne’a zakończyła się kapitulacją jego armii pod Saratogą. Z militarnego punktu widzenia był to poważny cios, ale największym skutkiem było znaczenie dyplomatyczne: zwycięstwo zwiększyło francuską gotowość do formalnego sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi. W 1778 r. Francja weszła do wojny, dostarczając pieniądze, wojska i przede wszystkim siłę morską, która później odegrała kluczową rolę pod Yorktown. Gdyby Burgoyne uniknął klęski, amerykańska wojna nie musiała zakończyć się zwycięstwem Wielkiej Brytanii, ale formalne wejście Francji mogło zostać opóźnione, a wojna miała mniej korzystny dla kolonistów wymiar międzynarodowy.
Rewolucja w Saint-Domingue rozpoczęła się w 1791 r. jako wielki bunt w najbogatszej francuskiej kolonii plantacyjnej i zakończyła się w 1804 r. powstaniem niepodległego Haiti. W toku walk niewolnictwo w kolonii zostało zniesione, a armie składające się w dużej mierze z byłych ludzi zniewolonych pokonały siły europejskich mocarstw i ostatecznie ekspedycję napoleońską. Było to wydarzenie bez precedensu w atlantyckim świecie niewolniczym. Gdyby rewolucja została stłumiona, niewolnictwo w Saint-Domingue mogło trwać dłużej, a francuska obecność w obu Amerykach wyglądałaby inaczej. Nie oznacza to jednak, że system niewolniczy na Karaibach byłby trwały bez końca ani że wszystkie późniejsze ruchy niepodległościowe zależały wyłącznie od Haiti.
18 czerwca 1815 r. armia Napoleona starła się pod Waterloo z wojskami dowodzonymi przez księcia Wellingtona, a w decydującym momencie na pole bitwy weszły siły pruskie Gebharda von Blüchera. Klęska zakończyła „Sto Dni” i doprowadziła do drugiej abdykacji Napoleona. Waterloo rzeczywiście zamknęło jego polityczny powrót, lecz popularna wizja, że francuskie zwycięstwo w jednej bitwie przywróciłoby imperium z czasów największej potęgi, ignoruje szerszą sytuację. Przeciw Napoleonowi działała kolejna koalicja europejskich mocarstw, a duże armie austriackie i rosyjskie również zmierzały do walki. Gdyby Wellington i Blücher zostali pokonani, kampania mogłaby potrwać dłużej i Napoleon zyskałby lepszą pozycję negocjacyjną, ale nadal musiałby stawić czoło ogromnej przewadze przeciwników.
Restauracja Meiji z 1868 r. nie była jedną bitwą ani prostym „otwarciem Japonii na Zachód”. Była politycznym przewrotem i początkiem wieloletniej przebudowy państwa, w której obalono dominację siogunatu Tokugawa, skupiono władzę wokół cesarskiego rządu, zlikwidowano system domen feudalnych i rozpoczęto tworzenie nowoczesnej armii, administracji, szkolnictwa oraz infrastruktury przemysłowej. Zmiany pozwoliły Japonii w ciągu kilku dekad wejść do grona mocarstw. Gdyby obóz siogunatu utrzymał władzę, modernizacja prawdopodobnie nie zniknęłaby — presja zagraniczna już ją wymuszała — lecz mogłaby być wolniejsza, bardziej zdecentralizowana i politycznie mniej spójna. Nie da się natomiast przesądzić, czy Japonia uniknęłaby późniejszego imperializmu.
28 czerwca 1914 r. Gavrilo Princip zastrzelił w Sarajewie austro-węgierskiego następcę tronu Franciszka Ferdynanda i jego żonę Zofię. Zamach uruchomił kryzys lipcowy: Wiedeń postawił Serbii ultimatum, mocarstwa mobilizowały armie, a system sojuszy i wzajemnych obaw doprowadził w ciągu kilku tygodni do wojny europejskiej. To jeden z najlepszych przykładów różnicy między bezpośrednim zapalnikiem a głębszymi przyczynami. Bez zamachu wojna latem 1914 r. najprawdopodobniej nie wybuchłaby w tej samej formie i w tym samym momencie. Nie wynika z tego jednak, że I wojny światowej „na pewno nigdy by nie było”: rywalizacja mocarstw, wyścig zbrojeń i konflikty bałkańskie pozostawały nierozwiązane.
W nocy z 24 na 25 października 1917 r. według kalendarza juliańskiego, używanego wówczas w Rosji, bolszewicy i sprzymierzone z nimi formacje przejęli kluczowe punkty Piotrogrodu i obalili Rząd Tymczasowy. Późniejsza propaganda przedstawiała wydarzenie jako potężne, niemal jednogłośne powstanie mas; w rzeczywistości przejęcie centrum władzy w stolicy było relatywnie ograniczoną operacją, po której dopiero rozpoczęła się walka o kontrolę nad krajem. Bolszewicy zawarli pokój z państwami centralnymi, rozpędzili Zgromadzenie Ustawodawcze i zwyciężyli w wyniszczającej wojnie domowej. Gdyby przewrót w Piotrogrodzie się nie udał, Rosja nadal przeżywałaby głęboki kryzys, ale powstanie państwa bolszewickiego w znanej formie nie byłoby przesądzone.
Latem i jesienią 1940 r., po upadku Francji, Wielka Brytania pozostała głównym europejskim przeciwnikiem III Rzeszy. Luftwaffe próbowała zdobyć przewagę w powietrzu nad południową Anglią i kanałem La Manche, co było niezbędne dla planowanej operacji desantowej „Seelöwe”. RAF nie został jednak zniszczony. Brytyjski system obrony łączył radar, sieć obserwacyjną, dowodzenie sektorowe i myśliwce w jeden mechanizm kierowania walką. Niemcy nie uzyskali panowania w powietrzu, a inwazji nie rozpoczęto. Gdyby RAF poniósł znacznie większe straty i utracił zdolność skutecznej obrony, ryzyko inwazji oraz presja polityczna na Londyn wzrosłyby, lecz desant przez kanał nadal byłby skrajnie trudną operacją wobec Royal Navy.
7 grudnia 1941 r. japońskie lotnictwo pokładowe zaatakowało amerykańską bazę Pearl Harbor na Hawajach. Uderzenie ciężko uszkodziło flotę liniową i zabiło ponad 2300 amerykańskich żołnierzy i cywilów, ale nie zniszczyło lotniskowców, które znajdowały się poza portem, ani kluczowych składów paliwa i zaplecza remontowego. Następnego dnia Kongres wypowiedział wojnę Japonii, a 11 grudnia Niemcy i Włochy wypowiedziały wojnę Stanom Zjednoczonym. Japoński plan miał stworzyć czas na zajęcie i umocnienie nowych zdobyczy w Azji i na Pacyfiku; zamiast skłonić USA do kompromisu, atak zjednoczył amerykańską opinię publiczną wokół wojny. Gdyby Pearl Harbor nie zostało zaatakowane, natychmiastowe wejście USA do wojny z Japonią 8 grudnia nie nastąpiłoby w tej formie, lecz narastający konflikt interesów na Pacyfiku pozostawał nierozwiązany.
Bitwa o Stalingrad trwała od lata 1942 r. do początku lutego 1943 r. Niemiecka 6. Armia wdarła się do miasta nad Wołgą, ale radziecka operacja „Uran” uderzyła w słabiej bronione skrzydła sił Osi i zamknęła ponad 200 tysięcy żołnierzy w kotle. Hitler zabronił przebicia się, a Luftwaffe nie była w stanie zaopatrywać okrążonej armii drogą powietrzną. Po miesiącach walk resztki sił skapitulowały. Stalingrad nie był jedynym momentem, który odwrócił wojnę niemiecko-radziecką, lecz stał się ogromnym militarnym i psychologicznym przełomem. Gdyby Niemcy zdobyli miasto i uniknęli okrążenia, kampania 1942 r. wyglądałaby korzystniej dla nich, ale nie rozwiązywałaby problemów logistycznych ani nie niszczyła rosnącego potencjału ZSRR.
W dniach 3–7 czerwca 1942 r., zaledwie pół roku po Pearl Harbor, amerykańska flota pokonała japońskie siły w rejonie atolu Midway. Kluczowe znaczenie miało złamanie części japońskiego systemu szyfrowego, dzięki czemu Amerykanie wiedzieli, gdzie spodziewać się ataku. W ciągu bitwy Japonia straciła cztery duże lotniskowce — Akagi, Kaga, Sōryū i Hiryū — wraz z wieloma doświadczonymi lotnikami i członkami załóg. USA straciły lotniskowiec Yorktown. Midway nie zakończyło wojny i nie uczyniło natychmiast Amerykanów panami Pacyfiku, ale zahamowało japońską ofensywę i pomogło przesunąć inicjatywę strategiczną. Gdyby Japonia wygrała i zniszczyła amerykańskie lotniskowce, ofensywa USA zostałaby zapewne opóźniona, lecz przewaga przemysłowa Stanów Zjednoczonych nadal rosłaby z każdym miesiącem.
6 czerwca 1944 r. alianci zachodni rozpoczęli operację „Overlord”, lądując w Normandii i tworząc trwały przyczółek we Francji. Była to największa operacja desantowa wojny i początek kampanii, która doprowadziła wojska amerykańskie, brytyjskie, kanadyjskie i ich sojuszników do Niemiec od zachodu. W tym samym czasie III Rzesza prowadziła gigantyczną wojnę ze Związkiem Radzieckim, a Armia Czerwona przygotowywała własne wielkie ofensywy. Gdyby lądowanie 6 czerwca zakończyło się katastrofą, Niemcy nie „wygraliby automatycznie wojny”. Bardziej prawdopodobne byłyby wielomiesięczne opóźnienie kolejnej próby, większa swoboda przerzucania niemieckich wojsk oraz szybsze przesuwanie się radzieckiej strefy operacyjnej na zachód Europy.
W październiku 1962 r. amerykańskie zdjęcia rozpoznawcze ujawniły na Kubie budowę stanowisk radzieckich pocisków nuklearnych. Prezydent John F. Kennedy zdecydował się na morską „kwarantannę” wyspy zamiast natychmiastowego nalotu. Przez trzynaście dni Waszyngton i Moskwa próbowały wymusić ustępstwa, jednocześnie unikając sytuacji, w której eskalacja wymknęłaby się spod kontroli. Ostatecznie Nikita Chruszczow zgodził się wycofać rakiety z Kuby; USA publicznie zobowiązały się nie dokonywać inwazji na wyspę, a potajemnie zgodziły się usunąć swoje pociski Jupiter z Turcji. Kryzys nie był momentem, w którym wojna nuklearna była „pewna”, ale stworzył kilka sytuacji, w których błąd, nieporozumienie lub lokalna decyzja mogły uruchomić eskalację o niewyobrażalnych skutkach.
9 listopada 1989 r. władze NRD próbowały złagodzić kryzys, ogłaszając nowe przepisy pozwalające obywatelom łatwiej podróżować na Zachód. Podczas transmitowanej konferencji prasowej Günter Schabowski, nie w pełni przygotowany do przedstawienia szczegółów, powiedział, że nowe zasady obowiązują „natychmiast, bez zwłoki”. Tysiące mieszkańców Berlina Wschodniego ruszyło do przejść granicznych. Strażnicy, pozbawieni jasnych instrukcji i stojący wobec rosnącego tłumu, zaczęli otwierać bramy. Mur nie upadł dlatego, że jeden urzędnik źle przeczytał notatkę: za wydarzeniem stały miesiące protestów, emigracji przez inne państwa bloku i kryzys całego systemu. Gdyby komunikat był precyzyjny, otwarcie granicy mogło nastąpić później i bardziej kontrolowanie, lecz presja na NRD prawdopodobnie nie zniknęłaby.
Bitwa morska pod Akcjum 2 września 31 r. p.n.e. rozstrzygnęła wojnę między Oktawianem a Markiem Antoniuszem i Kleopatrą. Rok później Antoniusz i Kleopatra nie żyli, Egipt został włączony do rzymskiego systemu władzy, a Oktawian pozostał bez równorzędnego rywala. To stworzyło polityczne warunki dla powstania pryncypatu i późniejszego panowania Augusta. Akcjum nie było jednak prostym starciem „Rzymu z Egiptem”: była to kulminacja rzymskiej wojny domowej, którą zwycięzca później przedstawiał jako wojnę przeciw obcej królowej. Gdyby wygrał Antoniusz, republika najpewniej nie wróciłaby do dawnego modelu — zmieniłby się raczej człowiek i układ sił tworzący nową monarchiczną rzeczywistość.
1 października 331 r. p.n.e. armia Aleksandra Macedońskiego pokonała siły Dariusza III pod Gaugamelą. Sama bitwa nie sprawiła, że imperium Achemenidów zniknęło w jednej chwili, ale otworzyła Aleksandrowi drogę do Babilonu, Suzy i Persepolis oraz dramatycznie podważyła pozycję Dariusza. W kolejnych latach macedońskie podboje stworzyły ogromny obszar politycznego i kulturowego kontaktu między światem greckim, Egiptem, Bliskim Wschodem i Azją Środkową. Gdyby Aleksander przegrał pod Gaugamelą, jego wyprawa na wschód mogła zostać zatrzymana; nie oznacza to jednak, że Persowie automatycznie zniszczyliby Macedonię albo że świat hellenistyczny nigdy by nie powstał w żadnej formie.
Jesienią 480 r. p.n.e. flota sprzymierzonych polis greckich pokonała flotę Kserksesa w wąskich wodach koło Salaminy. Zwycięstwo nie zakończyło wojny od razu, ale zmieniło jej logikę: perska armia działająca w Grecji potrzebowała wsparcia i zaopatrzenia od strony morza, a po utracie przewagi morskiej Kserkses wycofał znaczną część sił do Azji. Rok później Persowie ponieśli kolejne klęski pod Platejami i Mykale. Salamina była więc prawdziwym punktem zwrotnym, lecz popularna teza, że jedna bitwa „uratowała demokrację i całą cywilizację zachodnią”, wykracza poza to, co można historycznie wykazać.
W sierpniu 636 r. armie kalifatu Raszidunów i Cesarstwa Bizantyjskiego starły się w rejonie rzeki Jarmuk. Zwycięstwo sił muzułmańskich okazało się przełomem w podboju Syrii i Palestyny: Bizancjum utraciło możliwość trwałego odzyskania tych prowincji, choć samo cesarstwo przetrwało jeszcze przez ponad osiem stuleci. Bitwa była częścią znacznie większej transformacji Bliskiego Wschodu po wyczerpujących wojnach bizantyjsko-sasanidzkich. Gdyby Bizantyjczycy wygrali, ekspansja kalifatu w Lewancie prawdopodobnie zostałaby spowolniona, lecz pojedyncze zwycięstwo nie gwarantowałoby odbudowy dawnego porządku ani załamania młodego państwa muzułmańskiego.
Biblia Gutenberga, ukończona w Moguncji około 1454–1455, była pierwszą wielkoformatową europejską książką drukowaną ruchomą czcionką metalową. Jej znaczenie nie polega na tym, że Johannes Gutenberg „wynalazł druk” w skali świata — techniki drukarskie istniały wcześniej w Azji — lecz na stworzeniu w Europie systemu, który pozwalał szybko wytwarzać wiele powtarzalnych kopii długiego tekstu. W ciągu następnych dekad drukarnie rozprzestrzeniły się po kontynencie, radykalnie zwiększając dostępność tekstów. Gdyby technika Gutenberga nie pojawiła się w tym czasie, europejska rewolucja informacyjna prawdopodobnie zostałaby opóźniona, ale presja ekonomiczna i technologiczna sprawia, że trudno wyobrazić sobie trwały brak mechanicznego druku.
