1347–1351: Czarna Śmierć — katastrofa, która zmieniła wartość ludzkiej pracy
Czarna Śmierć z połowy XIV wieku była jednym z największych wstrząsów demograficznych w dziejach Europy. Śmierć ogromnej części ludności nie tylko spustoszyła rodziny i miasta, lecz także gwałtownie zmieniła relację między ziemią, kapitałem i dostępną pracą. W wielu regionach pracowników było mniej, więc mogli żądać lepszych warunków, a władze próbowały administracyjnie ograniczać wzrost płac. Skutki nie były wszędzie identyczne, ale epidemia stała się katalizatorem przemian gospodarczych i społecznych. Gdyby epidemia nie osiągnęła takiej skali, część zmian — zwłaszcza wzrost siły negocjacyjnej pracowników w zachodniej Europie — prawdopodobnie przebiegałaby wolniej, choć nie zniknęłyby inne czynniki przemian późnego średniowiecza.

Katastrofa demograficzna jako eksperyment historyczny
Czarna Śmierć uderzyła w społeczeństwa, których gospodarka zależała od pracy ludzkich rąk znacznie bardziej niż gospodarka przemysłowa. Kiedy w krótkim czasie zniknęła duża część ludności, ziemia, warsztaty i gospodarstwa nie zniknęły razem z nią. Zmieniła się więc proporcja między dostępnymi zasobami a liczbą ludzi mogących je obsługiwać. W wielu miejscach właściciele ziemi zaczęli konkurować o pracowników. Źródła angielskie skarżą się na trudności z zatrudnianiem służby i robotników, a władze próbowały prawnie ograniczać płace oraz mobilność zatrudnionych. Ten mechanizm jest jednym z najlepiej uchwytnych gospodarczo skutków epidemii, choć jego siła różniła się regionalnie.
Dlaczego nie ma jednego „efektu Czarnej Śmierci”
Nowsze badania historii gospodarczej podkreślają, że wzrost płac i dochodu na osobę był bardzo nierówny. W części zachodniej Europy niedobór pracy przyczynił się do osłabienia poddańczych form zależności, ale w innych regionach elity potrafiły narzucić odmienne rozwiązania. Państwa i miasta reagowały regulacjami płac, cen i mobilności, lecz przepisy nie wszędzie działały tak samo. Epidemia wpływała także na dziedziczenie majątków, ceny ziemi, popyt na towary i strukturę gospodarstw domowych. Dlatego prosta opowieść „plaga zabiła feudalizm” jest zbyt szeroka. Lepsze sformułowanie brzmi: epidemia radykalnie zmieniła warunki, w których funkcjonowały istniejące instytucje, a społeczeństwa odpowiedziały na ten sam szok w różny sposób.
A gdyby wielkiej epidemii nie było?
Bez tak ogromnego spadku ludności presja na rynek pracy byłaby słabsza. W regionach, gdzie po epidemii realne płace rosły, pracownicy mieliby prawdopodobnie mniejszą siłę negocjacyjną, a właściciele ziemscy mniej powodów do zmiany sposobu gospodarowania. Możliwe, że część procesów urbanizacji, migracji i przekształceń stosunków chłopskich przebiegałaby wolniej. Nie można jednak odwrócić całej historii XIV i XV wieku jednym ruchem. Europa doświadczała również wojen, zmian klimatycznych, kryzysów politycznych i technologicznych. Niektóre procesy zachodziły już przed epidemią, a inne mogłyby pojawić się później z odmiennych przyczyn.
Dlaczego ten kontrfaktyczny scenariusz jest wyjątkowo pouczający
W przypadku bitwy alternatywa polega zwykle na zwycięstwie drugiej strony. W przypadku pandemii interesujące jest pytanie o brak olbrzymiego szoku demograficznego. To pozwala zobaczyć mechanizm, który w zwykłych warunkach działa powoli: wartość pracy zależy między innymi od jej podaży. Po Czarnej Śmierci średniowieczne społeczeństwa doświadczyły tego gwałtownie. Jednocześnie nie należy romantyzować katastrofy jako czegoś, co „poprawiło życie”. Korzyści ekonomiczne części ocalałych były skutkiem masowej śmierci, cierpienia i rozpadu społecznego, a ich rozkład był bardzo nierówny.
Dlaczego skutki gospodarcze różniły się między regionami
Po gwałtownym spadku liczby ludności ziemia, kapitał i miejsca pracy nie znikały w tej samej proporcji co ludzie. W wielu częściach zachodniej Europy pracownicy mogli więc żądać wyższych płac lub lepszych warunków, a władze próbowały ograniczać te zmiany ustawami dotyczącymi wynagrodzeń i mobilności. Nie wszędzie rezultat był jednak taki sam. Instytucje własności, siła właścicieli ziemskich, dostęp do miast i lokalne prawo wpływały na pozycję chłopów. W niektórych częściach Europy Wschodniej zależności feudalne w późniejszych stuleciach nawet się zaostrzały. Dlatego Czarna Śmierć nie była ekonomicznym przyciskiem, który wszędzie tworzył identyczny „rynek pracy”; była potężnym szokiem, na który różne społeczeństwa odpowiadały odmiennie.