1815: Waterloo — nawet zwycięstwo Napoleona w tej bitwie nie gwarantowałoby mu odzyskania Europy
18 czerwca 1815 r. armia Napoleona starła się pod Waterloo z wojskami dowodzonymi przez księcia Wellingtona, a w decydującym momencie na pole bitwy weszły siły pruskie Gebharda von Blüchera. Klęska zakończyła „Sto Dni” i doprowadziła do drugiej abdykacji Napoleona. Waterloo rzeczywiście zamknęło jego polityczny powrót, lecz popularna wizja, że francuskie zwycięstwo w jednej bitwie przywróciłoby imperium z czasów największej potęgi, ignoruje szerszą sytuację. Przeciw Napoleonowi działała kolejna koalicja europejskich mocarstw, a duże armie austriackie i rosyjskie również zmierzały do walki. Gdyby Wellington i Blücher zostali pokonani, kampania mogłaby potrwać dłużej i Napoleon zyskałby lepszą pozycję negocjacyjną, ale nadal musiałby stawić czoło ogromnej przewadze przeciwników.
Dlaczego Waterloo było końcem, a nie początkiem wojny
Napoleon wrócił z Elby w marcu 1815 r. i w krótkim czasie odzyskał władzę we Francji, lecz państwa, które niedawno go pokonały, nie uznały jego powrotu. Sformowały Siódmą Koalicję i rozpoczęły mobilizację. Napoleon próbował zniszczyć armie brytyjsko-sprzymierzoną Wellingtona i pruską Blüchera w Belgii zanim zdołają połączyć siły oraz zanim nadciągną dalsze wojska koalicji. Francuzi pokonali Prusaków pod Ligny, lecz nie zdołali rozbić ich armii. Pod Waterloo Wellington utrzymał pozycję przez wiele godzin, a przybycie Prusaków przesądziło o rosnącej przewadze koalicji. Po załamaniu francuskich ataków odwrót przerodził się w klęskę.
Co zmieniła ta porażka
Waterloo odebrało Napoleonowi ostatnią realną możliwość utrzymania władzy. Kilka dni później ponownie abdykował, a ostatecznie został zesłany na Wyspę Świętej Heleny. Francja wróciła pod panowanie Burbonów, natomiast zwycięskie mocarstwa kontynuowały układanie porządku europejskiego związanego z kongresem wiedeńskim. Sama bitwa nie stworzyła jednak tego porządku od zera. Napoleon został już pokonany w 1814 r., a główne mocarstwa uzgodniły zasadnicze elementy powojennego systemu jeszcze przed jego powrotem z Elby. Waterloo przede wszystkim usunęło nagłą próbę podważenia tego układu przez odzyskującego władzę cesarza.
A gdyby Napoleon wygrał?
Najbardziej realistyczny wariant nie zaczyna się od „Napoleon znowu podbija Europę”, lecz od sytuacji, w której Wellington i Blücher tracą zdolność do dalszej wspólnej kampanii w Belgii. Francuzi mogliby uzyskać czas, poprawić morale i próbować rozbić przeciwników osobno albo skłonić część rządów do rozmów. Problem polegał na tym, że Austria, Rosja i pozostałe państwa koalicji dysponowały kolejnymi armiami. Wielka Brytania miała również zasoby finansowe i morskie pozwalające kontynuować konflikt. Zwycięstwo taktyczne mogło więc przedłużyć wojnę, lecz nie usuwało strategicznego problemu Napoleona: niemal cała koalicja europejskich mocarstw była zdecydowana go obalić.
Dlaczego to dobry test kontrfaktyki
Waterloo pokazuje różnicę między wydarzeniem koniecznym do konkretnego zakończenia a jedyną możliwą drogą do tego zakończenia. Klęska 18 czerwca bardzo szybko zamknęła karierę Napoleona. Gdyby bitwa potoczyła się inaczej, jego upadek mógł nastąpić później, w innym miejscu i na innych warunkach. Nie ma jednak podstaw, by z jednego francuskiego zwycięstwa wyprowadzać automatyczne odtworzenie imperium z 1812 r. Dobre „co by było, gdyby” uwzględnia wszystkie siły, które nadal istniały po hipotetycznej zmianie jednego wydarzenia.
Dlaczego Prusacy byli warunkiem zwycięstwa koalicji pod Waterloo
Po porażce pod Ligny armia Blüchera nie rozpadła się ani nie wycofała daleko na wschód. Zachowała zdolność marszu w kierunku Wellingtona, a Napoleon błędnie liczył, że siły Grouchy’ego wystarczą do jej związania. W godzinach popołudniowych pruskie oddziały zaczęły naciskać na francuską prawą flankę, zmuszając Napoleona do dzielenia rezerw między walkę z nimi i kolejne ataki na centrum Wellingtona. Bitwa pokazuje więc, dlaczego opowieść o pojedynku „Napoleon kontra Wellington” jest niepełna. Koalicja zwyciężyła dzięki współdziałaniu dwóch armii, które po wcześniejszym rozdzieleniu zdołały ponownie się wesprzeć. W kontrfaktyce oznacza to również, że francuska szansa zależała nie tylko od lepszego ataku pod Waterloo, lecz od trwałego uniemożliwienia ponownego połączenia przeciwników.