1989: upadek muru berlińskiego — chaotyczna konferencja prasowa przyspieszyła koniec symbolu zimnej wojny
9 listopada 1989 r. władze NRD próbowały złagodzić kryzys, ogłaszając nowe przepisy pozwalające obywatelom łatwiej podróżować na Zachód. Podczas transmitowanej konferencji prasowej Günter Schabowski, nie w pełni przygotowany do przedstawienia szczegółów, powiedział, że nowe zasady obowiązują „natychmiast, bez zwłoki”. Tysiące mieszkańców Berlina Wschodniego ruszyło do przejść granicznych. Strażnicy, pozbawieni jasnych instrukcji i stojący wobec rosnącego tłumu, zaczęli otwierać bramy. Mur nie upadł dlatego, że jeden urzędnik źle przeczytał notatkę: za wydarzeniem stały miesiące protestów, emigracji przez inne państwa bloku i kryzys całego systemu. Gdyby komunikat był precyzyjny, otwarcie granicy mogło nastąpić później i bardziej kontrolowanie, lecz presja na NRD prawdopodobnie nie zniknęłaby.
System kruszył się przed 9 listopada
W 1989 r. polityka Michaiła Gorbaczowa i ograniczenie gotowości ZSRR do zbrojnego podtrzymywania rządów satelickich zmieniły warunki w Europie Środkowo-Wschodniej. W Polsce odbyły się częściowo wolne wybory, Węgry otworzyły granicę z Austrią, a tysiące obywateli NRD próbowało przedostawać się na Zachód przez inne kraje. W samych Niemczech Wschodnich rosły poniedziałkowe demonstracje, szczególnie w Lipsku. Erich Honecker ustąpił w październiku, lecz nowa ekipa nie potrafiła odzyskać kontroli nad sytuacją. Mur był więc elementem coraz szerszego kryzysu legitymacji, a nie stabilną konstrukcją obaloną nagle jednym zdaniem.
Jak konferencja prasowa zmieniła tempo wydarzeń
Kierownictwo NRD przygotowało nowe regulacje podróżne, które miały ograniczyć presję społeczną i umożliwić bardziej kontrolowane wyjazdy. Schabowski otrzymał informację o przepisach krótko przed konferencją. Zapytany, kiedy wchodzą w życie, odpowiedział, że według jego wiedzy natychmiast. Informację transmitowała telewizja, a zachodnioniemieckie media szybko podały, że granice są otwarte. Tłumy zaczęły gromadzić się przy przejściach. Funkcjonariusze nie mieli rozkazu użycia masowej przemocy ani jasnej procedury obsługi sytuacji. W kolejnych punktach granicznych szlabany otwierano, a mieszkańcy obu części Berlina zaczęli swobodnie przechodzić przez mur.
A gdyby Schabowski podał właściwą procedurę?
Gdyby ogłoszono, że wnioski wizowe będą przyjmowane od następnego dnia i podlegać normalnej procedurze, wieczór 9 listopada mógł wyglądać spokojniej. Straż graniczna miałaby czas otrzymać instrukcje, a władze mogły próbować kontrolować przepływ ludzi. Mur prawdopodobnie nie zostałby otwarty właśnie tej nocy w tak spontaniczny sposób. Nie oznacza to jednak, że NRD wróciłaby do stabilności. Demonstracje trwały, obywatele wyjeżdżali innymi trasami, a system polityczny całego bloku wschodniego gwałtownie się zmieniał. Alternatywa dotyczy więc przede wszystkim tempa i symboliki, nie prostego „mur stałby do dziś”.
Od otwartej granicy do zjednoczenia
Upadek muru natychmiast stał się symbolem końca zimnej wojny w Europie, ale formalne zjednoczenie Niemiec nie nastąpiło tej samej nocy. Wymagało wyborów w NRD, negocjacji obu państw niemieckich oraz porozumienia z czterema mocarstwami okupacyjnymi. Rząd Helmuta Kohla szybko przedstawił plan prowadzący do jedności, a proces zakończył się 3 października 1990 r. Możliwe było wolniejsze tempo albo inne rozwiązania przejściowe. Jednak po listopadzie 1989 r. polityczna rzeczywistość zmieniła się tak mocno, że utrzymanie dawnego modelu NRD wymagałoby odwrócenia szeregu procesów zachodzących równocześnie w Niemczech i całej Europie Wschodniej.
Dlaczego upadek muru stał się symbolem większego procesu
Mur był najbardziej rozpoznawalnym fizycznym znakiem podziału Europy, dlatego obrazy ludzi stojących na nim i przechodzących przez granicę natychmiast uzyskały znaczenie wykraczające poza Berlin. W rzeczywistości system komunistyczny w Europie Środkowo-Wschodniej zmieniał się w 1989 r. w wielu miejscach jednocześnie: w Polsce działał już niekomunistyczny premier, Węgry demontowały część granicy z Austrią, a masowe demonstracje rosły także w Czechosłowacji. Upadek muru był więc jednocześnie konkretnym wydarzeniem i wizualnym skrótem całej fali przemian. To pomaga właściwie ustawić kontrfaktykę: opóźnienie otwarcia jednego przejścia granicznego nie cofnęłoby automatycznie procesów zachodzących w innych państwach ani zmiany polityki Związku Radzieckiego.