1917: rewolucja październikowa — niewielka operacja w Piotrogrodzie otworzyła drogę do powstania państwa radzieckiego
W nocy z 24 na 25 października 1917 r. według kalendarza juliańskiego, używanego wówczas w Rosji, bolszewicy i sprzymierzone z nimi formacje przejęli kluczowe punkty Piotrogrodu i obalili Rząd Tymczasowy. Późniejsza propaganda przedstawiała wydarzenie jako potężne, niemal jednogłośne powstanie mas; w rzeczywistości przejęcie centrum władzy w stolicy było relatywnie ograniczoną operacją, po której dopiero rozpoczęła się walka o kontrolę nad krajem. Bolszewicy zawarli pokój z państwami centralnymi, rozpędzili Zgromadzenie Ustawodawcze i zwyciężyli w wyniszczającej wojnie domowej. Gdyby przewrót w Piotrogrodzie się nie udał, Rosja nadal przeżywałaby głęboki kryzys, ale powstanie państwa bolszewickiego w znanej formie nie byłoby przesądzone.
Dlaczego rząd był tak łatwy do obalenia
Rewolucja lutowa obaliła cara Mikołaja II, ale nie rozwiązała kluczowych problemów Rosji. Rząd Tymczasowy kontynuował udział w I wojnie światowej, podczas gdy armia rozpadała się, gospodarka cierpiała, a chłopi domagali się ziemi. Równolegle działały rady robotnicze i żołnierskie, tworząc konkurencyjne źródła legitymacji. Bolszewicy zwiększali wpływy hasłami pokoju, ziemi i władzy rad. Kiedy w październiku zdecydowali się na przejęcie władzy, Rząd Tymczasowy miał mało pewnych sił w stolicy. Ohio State University zwraca uwagę, że przejęcie kluczowych obiektów w Piotrogrodzie spotkało się z ograniczonym oporem. Spektakularny obraz szturmu na Pałac Zimowy został znacznie wyolbrzymiony w późniejszej kulturze politycznej.
Przewrót był początkiem, nie końcem rewolucji
Zdobycie stolicy nie oznaczało automatycznej kontroli nad dawnym imperium rosyjskim. W 1918 r. bolszewicy zawarli w Brześciu Litewskim bardzo kosztowny pokój z Niemcami i ich sojusznikami, tracąc kontrolę nad rozległymi obszarami. Rozwiązali także wybrane w głosowaniu Zgromadzenie Ustawodawcze, w którym nie mieli większości. Następnie wybuchła wojna domowa między Armią Czerwoną, różnorodnymi siłami „białych”, ruchami narodowymi i innymi uczestnikami. Dopiero bolszewickie zwycięstwo w tej wojnie stworzyło podstawę dla państwa, które w 1922 r. przyjęło nazwę Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich.
A gdyby październikowy przewrót upadł?
Niepowodzenie mogło nastąpić, gdyby Rząd Tymczasowy dysponował bardziej lojalnymi oddziałami albo gdyby przeciwnicy bolszewików szybciej skoordynowali działania. Lenin i inni liderzy mogli zostać aresztowani, a bolszewicka partia poniosłaby poważny cios. Nie oznaczałoby to jednak automatycznej stabilnej demokracji parlamentarnej. Rosja nadal prowadziła wojnę, armia była zdezorganizowana, konflikty ziemskie narastały, a autorytet państwa pozostawał słaby. Możliwe były inne rządy socjalistyczne, wojskowa autokracja, dalsza wojna domowa albo rozpad części imperium. Najważniejsza zmiana polegałaby na tym, że konkretna bolszewicka droga do państwa jednopartyjnego przestałaby być bezpośrednim następstwem jesieni 1917 r.
Dlaczego dalsza historia jest bardzo trudna do przewidzenia
Powstanie ZSRR miało ogromny wpływ na XX w.: na ruch komunistyczny, politykę Europy, II wojnę światową i zimną wojnę. To jednak nie pozwala odwrócić całego wieku jednym ruchem i opisać świata „bez października”. Nawet bez bolszewickiego zwycięstwa istniały Niemcy, kryzysy gospodarcze, nacjonalizmy i rywalizacja mocarstw. Możemy stosunkowo sensownie analizować pierwsze miesiące i lata rosyjskiego kryzysu; im dalej wychodzimy poza wojnę domową, tym więcej niezależnych zdarzeń sprawia, że alternatywna ścieżka staje się spekulacją.
Jak wojna domowa zdecydowała o trwałości października
Bolszewicy po przejęciu Piotrogrodu kontrolowali ważne centrum polityczne, ale ich przyszłość zależała od zdolności zbudowania armii, administracji i systemu zaopatrzenia w warunkach rozpadu państwa. Armia Czerwona pod kierownictwem Lwa Trockiego została zorganizowana na ogromną skalę, wykorzystując zarówno politycznych komisarzy, jak i tysiące dawnych carskich oficerów. Przeciwnicy bolszewików byli rozproszeni geograficznie i politycznie, a zagraniczna interwencja nie stworzyła jednolitego centrum władzy. Zwycięstwo w wojnie domowej było zatem drugim, koniecznym etapem przełomu. Bez niego nocne zajęcie urzędów w 1917 r. mogłoby pozostać krótkim epizodem. To również ogranicza kontrfaktykę: zmiana października nie wystarcza, trzeba zapytać, kto potrafiłby później faktycznie utrzymać państwo.