Biologia i przyrodaGeny, chromosomy i niezwykła biologia dziedziczenia

Allele mogą zmieniać aktywność innych alleli na kolejne pokolenia bez zmiany ich sekwencji

Paramutacja jest jednym z najbardziej niezwykłych przykładów dziedziczenia epigenetycznego. U kukurydzy opisano allele, które po spotkaniu z odpowiednim homologiem potrafią przestawić jego poziom ekspresji na nowy stan, mimo że sekwencja DNA tego allelu się nie zmienia. Co więcej, przestawiony allel może zachować nowy stan w kolejnych pokoleniach i sam zacząć wpływać na następne kopie. W najlepiej poznanych systemach ważne są powtarzalne sekwencje, chromatyna oraz szlaki powstawania małych RNA. Paramutacja nie jest zwykłą dominacją: zmienia dziedziczny stan regulacji allelu, a nie tylko maskuje jego efekt w pojedynczym heterozygocie.

Zaczęło się od koloru kukurydzy

Klasyczne badania paramutacji dotyczyły loci regulujących syntezę antocyjanów u kukurydzy. Genetycy obserwowali, że pewne allele po znalezieniu się razem w heterozygocie nie zachowywały się jak zwykłe dominujące i recesywne warianty. Jeden mógł trwale obniżyć ekspresję drugiego. Po rozdzieleniu w kolejnym pokoleniu zmieniony allel nadal zachowywał nowy stan, mimo że pierwotny „nauczyciel” nie musiał już być obecny.

W wielu klasycznych układach allel poddany paramutacji może później oddziaływać na kolejne naiwne allele. To właśnie nadaje zjawisku wyjątkowy charakter. Nie chodzi o krótkotrwałą odpowiedź komórki na sąsiedni gen, lecz o ustanowienie stanu regulacyjnego, który przechodzi przez mejozę i zachowuje zdolność narzucania podobnego stanu homologicznej sekwencji w następnym pokoleniu.

Sekwencja kodująca nie musi się zmienić

Paramutacja należy do zjawisk epigenetycznych, ponieważ różnica dotyczy sposobu działania i chromatyny, a nie koniecznie kolejności nukleotydów w genie. W locus b1 kukurydzy kluczową rolę odgrywają odległe tandemowe powtórzenia regulatorowe. Ich liczba i stan chromatyny wpływają na zdolność allelu do uczestniczenia w paramutacji. To dobry przykład, dlaczego analiza samego regionu kodującego nie zawsze wyjaśnia dziedziczny fenotyp.

Badania mutantów kukurydzy wskazały na udział białek potrzebnych do powstawania małych interferujących RNA. Modele paramutacji zakładają, że homologiczne sekwencje komunikują się poprzez szlaki RNA i chromatyny, które pomagają ustanowić oraz podtrzymać stan wyciszenia. Szczegóły różnią się między loci i nie wszystkie obserwacje daje się sprowadzić do jednego prostego schematu, dlatego mechanizmu nie należy opisywać jako całkowicie zamkniętego problemu.

To nie jest dowód, że dowolne doświadczenie organizmu przechodzi epigenetycznie na potomstwo

Paramutacja bywa przywoływana w szerokich dyskusjach o dziedziczeniu epigenetycznym, ale jest konkretnym, dobrze zdefiniowanym zjawiskiem genetycznym. Nie uzasadnia twierdzenia, że każda zmiana ekspresji wywołana środowiskiem będzie stabilnie przekazywana przez wiele pokoleń. W znanych systemach liczą się określone allele, sekwencje i szlaki molekularne. Precyzja jest tu szczególnie ważna, bo temat łatwo staje się pożywką dla nadmiernych uogólnień.

Paramutacja rozdziela dwa pojęcia, które często intuicyjnie traktujemy jako jedno: sekwencję allelu i jego dziedziczny stan aktywności. Dwie cząsteczki DNA o tej samej sekwencji mogą zachowywać się inaczej, jeśli mają inny stan chromatyny, a interakcja z homologiem może ten stan przeprogramować. To czyni paramutację wyjątkowym modelem do badania komunikacji między chromosomami.

Dziedziczona może być informacja o sposobie używania DNA

W paramutacji nie pojawia się nowa litera genomu, a mimo to potomstwo może otrzymać stabilnie zmieniony wzór ekspresji. Nie znosi to centralnej roli DNA w dziedziczeniu — konkretne sekwencje są potrzebne do zjawiska — lecz pokazuje, że chromosom przenosi również warstwę informacji regulacyjnej związanej z chromatyną i małymi RNA.

Paramutacja wykorzystuje maszynerię wyciszania chromosomu

W dobrze zbadanych loci kukurydzy kluczowe są powtarzalne sekwencje i szlaki małych RNA powiązane z RNA-zależną metylacją DNA oraz zmianami chromatyny. Allel paramutageniczny może ustanowić u partnera stan niskiej aktywności, który później utrzymuje się przez kolejne pokolenia. Szczegóły różnią się między loci, ale wspólną ideą jest przekazanie stanu regulacyjnego przez komunikację między homologami zamiast zmiany ich sekwencji kodującej.

Dlaczego zjawisko jest wyjątkiem od prostego Mendla

Mendelowska genetyka zakłada, że allele zachowują tożsamość podczas krzyżowania: ich kombinacja może zmieniać fenotyp, lecz sam allel po rozdzieleniu pozostaje taki jak wcześniej. W paramutacji kontakt z drugim allelem może trwale zmienić jego późniejsze zachowanie, a zmieniony allel potrafi niekiedy sam stać się paramutageniczny. Nie oznacza to złamania segregacji chromosomów; zmienia się raczej informacja regulacyjna niesiona przez konkretny allel.

Stan paramutowany może mieć różną trwałość

Paramutacja nie jest pojedynczym, identycznym zjawiskiem dla każdego locus. W jednych systemach zmieniony stan ekspresji jest bardzo stabilny przez pokolenia, w innych jego siła zależy od tła genetycznego i działania konkretnych białek szlaków RNA. To właśnie analiza mutantów, które tracą zdolność do paramutacji, pomogła połączyć fenomen genetyki klasycznej z maszynerią małych RNA i chromatyny. Zjawisko jest więc dobrym przykładem, jak „dziwny” wzór dziedziczenia staje się zrozumiały po poznaniu mechanizmu molekularnego.

#chromatyna#dziedziczenie#epigenetyka#kukurydza#małe RNA#paramutacja
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki