Mutację synonimiczną nazywa się często „cichą”, ponieważ zmiana kodonu nie zmienia aminokwasu w kodowanym białku. To przydatne uproszczenie, ale nie uniwersalna reguła. Ta sama sekwencja kodująca jest równocześnie częścią RNA, na którym działają sygnały splicingu, struktury drugorzędowe i mechanizmy wpływające na stabilność oraz tempo translacji. Dlatego niektóre zmiany synonimiczne mogą zmieniać ilość powstającego RNA, wybór eksonów albo efektywność produkcji białka. Jednocześnie większość takich wariantów jest neutralna lub ma niewielki efekt. Najtrafniejsze jest więc stwierdzenie: „synonimiczna” opisuje brak zmiany aminokwasu, a nie gwarantowany brak skutków biologicznych.
Nazwa „inaktywacja chromosomu X” sugeruje pełne odcięcie całego chromosomu od transkrypcji, ale rzeczywistość jest bardziej złożona. Większość genów na nieaktywnym X jest silnie wyciszona, jednak część potrafi uciekać inaktywacji i pozostaje aktywna z obu kopii. Inne geny zachowują się różnie zależnie od tkanki, osoby lub etapu rozwoju. To ważne, ponieważ komórka z dwoma chromosomami X może dla tych loci otrzymywać większą dawkę transkryptu niż komórka z jednym X. Ucieczka od XCI pokazuje, że kompensacja dawki nie jest prostym przełącznikiem „cały chromosom włączony/wyłączony”, lecz mozaiką lokalnych zasad regulacyjnych.
Genom aksolotla ma około 32 miliardów par zasad, podczas gdy haploidalny genom człowieka liczy około 3 miliardów. Aksolotl nie ma jednak dziesięć razy więcej rodzajów narządów ani proporcjonalnie więcej genów kodujących białka. Ogromne różnice wielkości genomów eukariontów wynikają w dużej mierze z ilości DNA powtarzalnego, intronów, transpozonów i innych sekwencji niekodujących, a nie z prostego mnożenia liczby genów. To część tzw. zagadki wartości C: ilość DNA nie rośnie w prosty sposób wraz ze złożonością organizmu. Wielkość genomu wpływa jednak na realne właściwości komórek i ewolucję genomu.
Paramutacja jest jednym z najbardziej niezwykłych przykładów dziedziczenia epigenetycznego. U kukurydzy opisano allele, które po spotkaniu z odpowiednim homologiem potrafią przestawić jego poziom ekspresji na nowy stan, mimo że sekwencja DNA tego allelu się nie zmienia. Co więcej, przestawiony allel może zachować nowy stan w kolejnych pokoleniach i sam zacząć wpływać na następne kopie. W najlepiej poznanych systemach ważne są powtarzalne sekwencje, chromatyna oraz szlaki powstawania małych RNA. Paramutacja nie jest zwykłą dominacją: zmienia dziedziczny stan regulacji allelu, a nie tylko maskuje jego efekt w pojedynczym heterozygocie.
U bakterii ewolucja nie przebiega wyłącznie pionowo, od komórki macierzystej do potomnych. DNA może przechodzić między niespokrewnionymi komórkami przez transformację, transdukcję fagową i koniugację. Szczególnie ważnymi nośnikami są plazmidy: autonomicznie replikujące się cząsteczki DNA, z których część potrafi przenosić się lub być mobilizowana pomiędzy komórkami. W ten sposób bakteria może w krótkim czasie zdobyć cały zestaw gotowych genów, np. zmieniających metabolizm, interakcje ekologiczne albo oporność na antybiotyki. Horyzontalny transfer nie zastępuje dziedziczenia pionowego, ale sprawia, że historia wielu genów bakteryjnych bardziej przypomina sieć niż pojedyncze drzewo.
CRISPR-Cas powstał w naturze jako system obronny bakterii i archeonów, zanim stał się narzędziem inżynierii genetycznej. Podczas fazy adaptacji niektóre systemy pobierają krótki fragment DNA wirusa lub innego ruchomego elementu genetycznego i wstawiają go jako nowy „spacer” do locus CRISPR. Locus jest później przepisywany na RNA, które pomaga białkom Cas rozpoznać pasującą sekwencję podczas kolejnego ataku. Ponieważ spacer staje się częścią chromosomalnego lub plazmidowego DNA gospodarza, może być kopiowany podczas podziałów i przekazywany komórkom potomnym. To niezwykły przypadek, w którym doświadczenie infekcji może pozostawić sekwencyjny, dziedziczny zapis w genomie mikroorganizmu.
Centromer jest miejscem, w którym chromosom łączy się z wrzecionem podziałowym, więc bez niego nie dałoby się stabilnie przekazywać chromosomów komórkom potomnym. Intuicyjnie można oczekiwać, że tak ważną strukturę definiuje jedna konkretna sekwencja DNA. U większości eukariontów nie jest to takie proste. Kluczowym znacznikiem aktywnego centromeru jest specjalny wariant histonu CENP-A i związany z nim stan chromatyny. Znane są neocentromery powstające w miejscach bez typowego centromerowego DNA oraz chromosomy z dwoma regionami centromerowymi, z których tylko jeden pozostaje aktywny. To jeden z najczystszych przykładów dziedziczenia informacji epigenetycznej na poziomie całego chromosomu.
Podczas żeńskiej mejozy u zwierząt tylko jeden z czterech produktów podziału staje się funkcjonalną komórką jajową, a pozostałe zwykle tworzą ciałka kierunkowe. Ta asymetria tworzy możliwość genetycznego „oszustwa”. Jeśli homologiczne chromosomy różnią się właściwościami centromerów, niektóre centromery mogą częściej orientować się po stronie wrzeciona, która zostanie zachowana w oocycie. Zjawisko nazywane centromere drive pokazuje, że nawet struktura służąca przede wszystkim do prawidłowego rozdziału chromosomów może stać się samolubnym elementem dziedziczenia. Organizm może z kolei ewoluować mechanizmy ograniczające takie odchylenia od reguły 50:50.
Na typowym szkolnym rysunku chromosom ma jedno przewężenie: centromer, w którym buduje się kinetochor. To jednak nie jest uniwersalny plan. U organizmów z chromosomami holocentrycznymi, takich jak nicień Caenorhabditis elegans, miejsca przyłączania mikrotubul podczas mitozy są rozmieszczone wzdłuż dużej części chromosomu. Zamiast jednego punktowego centromeru powstaje rozproszona platforma kinetochorowa. Co zaskakujące, wiele podstawowych białek tej maszynerii jest homologicznych do tych używanych przez organizmy z klasycznymi chromosomami monocentrycznymi. Ewolucja zmieniła więc geometrię systemu, nie rezygnując z jego podstawowych komponentów.
Rekombinacja homologiczna podczas mejozy zwykle wymienia odpowiadające sobie fragmenty chromosomów. Problem pojawia się w regionach zawierających duże, bardzo podobne powtórzenia. Jeżeli chromosomy ustawią nie tę kopię naprzeciwko tej, która naprawdę jej odpowiada, crossing-over może zajść między sekwencjami podobnymi, ale położonymi w różnych miejscach. Taki proces nazywa się niealleliczną rekombinacją homologiczną, NAHR. Jego dwa produkty mogą być nierówne: jeden chromosom otrzymuje duplikację fragmentu, a drugi odpowiadającą jej delecję. Architektura powtórzeń sprawia więc, że niektóre rearanżacje genomu pojawiają się wielokrotnie niezależnie.
Crossing-over kojarzy się ze „wymianą fragmentów DNA”, która tworzy nowe kombinacje alleli. W mejozie ma jednak równie ważną funkcję mechaniczną. Crossover między homologicznymi chromosomami, razem z kohezją chromatyd, prowadzi do powstania chiazmy — fizycznego połączenia utrzymującego parę homologów do czasu ich ustawienia na wrzecionie. W wielu organizmach przynajmniej jeden crossover na parę jest ważny dla prawidłowej segregacji; chromosomy pozbawione takiego połączenia mają większe ryzyko błędnego rozdziału. Rekombinacja nie jest więc tylko generatorem różnorodności potomstwa, ale częścią konstrukcji mechanicznej mejozy.
Mundżak indyjski ma jeden z najmniejszych znanych diploidalnych zestawów chromosomów u ssaków: samice mają 6 chromosomów, a samce 7. Blisko spokrewniony mundżak chiński ma 46 chromosomów. Nie oznacza to, że pierwszy gatunek stracił większość genomu. Badania porównawcze pokazują, że w historii linii mundżaka indyjskiego liczne ancestralne chromosomy połączyły się w kilka bardzo dużych struktur. Oba gatunki pozostają morfologicznie podobne, a ich całkowita ilość DNA nie różni się proporcjonalnie do liczby chromosomów. To spektakularny przykład, że „ile chromosomów?” i „ile informacji genetycznej?” są zupełnie różnymi pytaniami.
Jeśli matka ma heteroplazmię mtDNA, poszczególne komórki jajowe nie muszą zawierać identycznych proporcji prawidłowych i zmienionych cząsteczek. Podczas rozwoju żeńskiej linii płciowej działa tzw. mitochondrialne wąskie gardło: efektywna liczba jednostek mtDNA przekazywanych do kolejnego etapu jest ograniczona, a następnie populacja genomów mitochondrialnych znów się powiększa. Taki proces wzmacnia losowe różnice między oocytami. W rezultacie rodzeństwo może mieć znacznie różne poziomy heteroplazmii, choć wariant pochodzi od tej samej matki. To jeden z powodów, dla których przewidywanie transmisji niektórych chorób mitochondrialnych jest trudniejsze niż proste zastosowanie tablicy Punnetta.
Genom dziecka jest przede wszystkim kombinacją DNA rodziców, ale nie idealną kopią ich wariantów. W linii płciowej i podczas bardzo wczesnych podziałów zarodka powstają mutacje de novo, których nie wykrywa się w zwykłych komórkach rodziców. W badaniach całych genomów zdrowych rodzin typowe dziecko ma dziesiątki nowych zmian pojedynczych nukleotydów, a także mniejszą liczbę innych nowych zmian. Liczba mutacji germinalnych zwiększa się średnio z wiekiem ojca, co wiąże się z historią podziałów komórek prowadzących do plemników, choć dokładne tempo zależy od klasy mutacji i wielu czynników. Każde pokolenie nie tylko tasuje istniejącą zmienność — również tworzy nową.
Crossing-over u człowieka i myszy nie pojawia się równomiernie w całym genomie. Rekombinacja skupia się w krótkich regionach zwanych hotspotami, a jednym z głównych czynników wybierających ich położenie jest białko PRDM9. Jego domena palców cynkowych rozpoznaje określone motywy DNA, a domena enzymatyczna modyfikuje histony w sąsiedztwie, pomagając przygotować miejsce do mejotycznego pęknięcia DNA. Co wyjątkowe, region wiążący DNA w PRDM9 bardzo szybko ewoluuje, dlatego różne allele mogą wskazywać różne zestawy hotspotów. Mapa miejsc, w których genom jest tasowany, sama jest więc cechą dziedziczną i ewolucyjnie zmienną.
Transpozony to fragmenty DNA zdolne do przemieszczania się lub tworzenia nowych kopii w innych miejscach genomu. Barbara McClintock odkryła takie elementy, badając zmienność barwy ziaren kukurydzy, a później okazało się, że ruchome DNA występuje we wszystkich głównych grupach organizmów. W ludzkim genomie około 45% sekwencji można rozpoznać jako pochodzące od transpozonów i pokrewnych elementów. Większość dawnych kopii jest dziś nieaktywna, lecz część retrotranspozonów LINE-1 nadal potrafi tworzyć nowe insercje. Genom jest więc nie tylko zapisem dziedziczonym z pokolenia na pokolenie, ale także strukturą, którą przez ewolucję przebudowywały ruchome elementy.
Gen kodujący białko nie zawsze odpowiada jednemu gotowemu produktowi. U eukariontów świeżo przepisany pre-mRNA zawiera eksony i introny, a spliceosom usuwa introny i łączy eksony. W alternatywnym splicingu komórka może wybierać różne zestawy miejsc składania, tworząc z jednego genu odmienne transkrypty. Zjawisko jest bardzo częste w genach człowieka złożonych z wielu eksonów i pozwala różnym tkankom lub etapom rozwoju korzystać z innych izoform. Nie oznacza to jednak, że każdy wariant RNA daje osobne stabilne białko ani że można po prostu pomnożyć liczbę genów przez liczbę transkryptów.
U ślimaka *Lymnaea stagnalis* kierunek skrętu muszli jest klasycznym przykładem efektu matczynego. Gen działający w organizmie matki wpływa na to, jakie cząsteczki i struktury trafiają do komórki jajowej, a te z kolei ustawiają lewo-prawą asymetrię zarodka zanim jego własny genom zacznie kontrolować rozwój na pełną skalę. Dlatego fenotyp potomka może odpowiadać genotypowi matki i być „opóźniony” o pokolenie względem własnego genotypu. Badania z wykorzystaniem CRISPR wskazały gen forminy *Lsdia1* jako kluczowy determinant skrętu. To wyjątkowo czytelny przypadek, w którym genotyp jednego osobnika kształtuje fenotyp następnego poprzez zawartość jaja.
U ssaków łożyskowych z dwoma chromosomami X większość genów jednego X zostaje we wczesnym rozwoju wyciszona, aby ograniczyć różnicę dawki względem komórek z jednym X. W człowieku wybór jest zasadniczo losowy na poziomie wczesnych komórek zarodka: w jednej komórce aktywny pozostaje X pochodzenia matczynego, w innej ojcowski. Gdy komórki dzielą się, zachowują ten wybór, dlatego dorosły organizm jest mozaiką klonów z różnymi aktywnymi X. Proces uruchamia długie niekodujące RNA XIST, które rozprzestrzenia się po chromosomie, z którego powstało, i rekrutuje mechanizmy wyciszające chromatynę. Nie wszystkie geny X są wyciszane całkowicie — część ucieka inaktywacji.
U wielu roślin kwiatowych działa samoniezgodność: genetyczny system rozpoznający, czy pyłek jest zbyt podobny pod względem określonego locus S. Jeśli zostanie uznany za „własny”, wzrost łagiewki pyłkowej albo wcześniejszy etap zapłodnienia zostaje zahamowany. Nie jest to jeden wspólny mechanizm dla wszystkich roślin — różne rodziny wyewoluowały odmienne systemy samo-/niesamo rozpoznania. W wielu z nich locus S ma wyjątkowo wiele alleli, ponieważ rzadki wariant zyskuje przewagę: może zapładniać więcej potencjalnych partnerów. To przykład, w którym genetyka rozpoznawania partnera bezpośrednio kształtuje różnorodność alleli w populacji.
Człowiek ma 23 pary chromosomów, podczas gdy inne żyjące małpy człekokształtne mają po 24 pary. Różnica nie oznacza, że w ludzkiej linii po prostu „zniknął” cały chromosom. Ludzki chromosom 2 powstał przez połączenie dwóch chromosomów obecnych osobno u wspólnego przodka. Jednym z najważniejszych śladów jest region wewnątrz chromosomu 2 zawierający układ sekwencji telomerowych odpowiadający złączeniu końców chromosomów. Istnieje również pozostałość po drugim, nieaktywnym centromerze. Struktura pojedynczego współczesnego chromosomu przechowuje więc zapis konkretnego wydarzenia w ewolucji kariotypu.
Chromosomy X i Y człowieka różnią się od siebie na większości długości, ale podczas powstawania plemników nadal muszą utworzyć parę i zostać poprawnie rozdzielone. Umożliwia to przede wszystkim niewielki region pseudoautosomalny PAR1 na końcach obu chromosomów, gdzie sekwencje są homologiczne. W męskiej mejozie rekombinacja w PAR1 jest praktycznie obowiązkowa: crossover tworzy fizyczne połączenie pomagające X i Y ustawić się jako para i rozejść do przeciwnych komórek potomnych. Geny w PAR dziedziczą się przez to inaczej niż typowe geny sprzężone z X lub Y — mogą przechodzić między tymi chromosomami przez rekombinację.
Szylkretowe i kaliko kotki pokazują na sierści proces, który u większości ssaków pozostaje niewidoczny. Genetyczna determinanta pomarańczowego umaszczenia leży na chromosomie X. U heterozygotycznej samicy jedna kopia X niesie wariant związany z rudym kolorem, druga — nie. We wczesnym zarodku poszczególne komórki losowo inaktywują jeden z chromosomów X, a ich potomne klony zachowują ten wybór. Gdy powstają melanocyty, jedne klony używają aktywnego X z wariantem pomarańczowym, inne drugiego X, tworząc łaty. W 2025 r. badania molekularne wskazały, że pomarańczowe umaszczenie wiąże się z delecją regulatorową prowadzącą do nietypowej ekspresji ARHGAP36 w melanocytach.
Zwykle w każdej autosomalnej parze jeden homolog pochodzi od matki, a drugi od ojca. W disomii jednorodzicielskiej, UPD, oba chromosomy lub ich fragmenty pochodzą od jednego rodzica. Może do tego dojść m.in. wtedy, gdy zarodek początkowo ma trzy kopie chromosomu, a następnie traci jedną z nich podczas tzw. trisomy rescue; jeżeli usunięta zostanie jedyna kopia od drugiego rodzica, pozostają dwa chromosomy tego samego pochodzenia. UPD nie zawsze powoduje chorobę, ale może mieć znaczenie w regionach imprintowanych albo sprawić, że recesywna mutacja obecna u jednego rodzica pojawi się w dwóch identycznych kopiach u dziecka.
Szkolny schemat „po jednej kopii genu od każdego rodzica” jest użyteczny, ale nie opisuje całej zmienności ludzkiego genomu. W copy-number variation, czyli CNV, określony fragment DNA może występować u różnych osób w różnej liczbie kopii. Fragment może obejmować część genu, cały gen albo wiele genów i sekwencji regulatorowych. Takie warianty powstają przez duplikacje i delecje oraz inne rearanżacje strukturalne. Wiele CNV jest neutralnych, inne wpływają na ilość produktu genu lub jego regulację, a niektóre mają znaczenie kliniczne. Genomy dwóch zdrowych osób różnią się więc nie tylko pojedynczymi literami DNA, lecz także liczbą kopii większych odcinków.
W większości autosomalnych genów kopia odziedziczona od matki i od ojca jest traktowana przez komórkę podobnie. Genomic imprinting jest wyjątkiem: dla niektórych loci aktywność zależy od pochodzenia rodzicielskiego, ponieważ w komórkach rozrodczych zostały ustanowione odmienne znaczniki epigenetyczne. Klasyczny przykład daje region 15q11–q13. Utrata prawidłowej ekspresji genów pochodzenia ojcowskiego może prowadzić do zespołu Pradera-Williego, natomiast utrata matczynej aktywności genu UBE3A w odpowiednich komórkach nerwowych wiąże się z zespołem Angelmana. Ta sama okolica chromosomu może więc dać inny skutek zależnie od tego, od którego rodzica pochodzi zaburzona kopia.
W heterozygocie dwa allele powinny trafiać do funkcjonalnych gamet mniej więcej po połowie. Samolubne elementy genetyczne zwane meiotic drivers potrafią tę zasadę obejść i osiągać transmisję większą niż 50%, nawet jeżeli obniżają płodność lub kondycję organizmu. Jedne manipulują asymetryczną żeńską mejozą, inne sabotują gamety, które nie odziedziczyły drivera. Klasyczny system Segregation Distorter u *Drosophila* upośledza rozwój konkurencyjnych plemników, dzięki czemu chromosom z driverem jest nadreprezentowany w potomstwie. Gen może więc podlegać selekcji na poziomie własnej transmisji, która nie zawsze pokrywa się z interesem całego organizmu.
U wielu podstawczaków zgodność partnerów nie jest oparta na dwóch kategoriach odpowiadających samcom i samicom. O tym, czy dwa haploidalne osobniki mogą wejść w cykl płciowy, decydują loci typu kojarzeniowego zawierające liczne allele. W systemach tetrapolarnych trzeba różnić się w dwóch niezależnych regionach — jednym związanym z białkami homeodomenowymi, drugim z feromonami i ich receptorami. Gdy każdy region ma wiele wariantów, liczba zgodnych kombinacji może sięgać setek lub tysięcy. „Typ kojarzeniowy” nie jest przy tym płcią w ludzkim sensie: to genetyczny system rozpoznawania zgodności, który zwiększa prawdopodobieństwo łączenia się z genetycznie innym partnerem.
Poza podstawowym zestawem chromosomów A u wielu roślin, zwierząt i grzybów mogą występować dodatkowe chromosomy B. Nie są one konieczne do prawidłowego rozwoju danego gatunku i ich liczba może różnić się nawet pomiędzy osobnikami tej samej populacji. Wiele chromosomów B zachowuje się jak „samolubne” elementy: wykorzystuje mechanizmy drive, by być przekazywanymi częściej, niż wynikałoby z prostego losowego rozdziału. Mogą zawierać DNA pochodzące z normalnych chromosomów, sekwencje powtarzalne, a czasem także geny. Ich istnienie pokazuje, że kariotyp nie zawsze jest sztywną, identyczną listą chromosomów dla każdego osobnika gatunku.
Zwykle zakładamy, że wszystkie komórki organizmu zachowują ten sam odziedziczony genom, a różnice między neuronem i komórką skóry wynikają głównie z aktywności genów. Istnieją jednak zwierzęta, u których podczas rozwoju zachodzi programowana eliminacja DNA. Fragmenty chromosomów albo całe chromosomy są usuwane z linii komórek somatycznych, podczas gdy pozostają w komórkach linii płciowej. Zjawisko opisano m.in. u niektórych nicieni, minogów, śluzic i ptaków. W części systemów usuwane DNA zawiera geny aktywne w linii płciowej. Organizm może więc zbudować dwa trwałe warianty własnego genomu: jeden przeznaczony do przekazywania potomstwu i drugi do funkcjonowania ciała.
Inwersja chromosomowa powstaje, gdy fragment DNA zostaje odwrócony o 180 stopni względem pierwotnej orientacji. Sama inwersja nie musi usuwać genów, ale u heterozygot może silnie zmieniać wzór rekombinacji w odwróconym regionie. Dzięki temu warianty położone wewnątrz inwersji mogą przez wiele pokoleń pozostawać razem zamiast być łatwo rozdzielane przez crossing-over. W niektórych gatunkach takie regiony współtworzą tzw. supergeny — zestawy ściśle sprzężonych wariantów związanych z całymi pakietami cech, np. odmiennymi strategiami rozrodczymi czy wzorami ubarwienia. Inwersja nie jest jednak automatycznie supergenem; może jedynie stworzyć warunki sprzyjające jego utrzymaniu.
Część DNA człowieka jest pozostałością po infekcjach, które wydarzyły się u naszych bardzo odległych przodków. Gdy retrowirus zakaził komórkę linii płciowej i jego DNA zostało włączone do chromosomu, insercja mogła zostać odziedziczona przez potomstwo jak zwykły fragment genomu. Tak powstawały endogenne retrowirusy. Rozpoznawalne sekwencje HERV stanowią około 8% ludzkiego genomu. Zdecydowana większość jest dziś silnie zmutowana i nie tworzy zakaźnych wirusów, ale niektóre ich fragmenty zostały w toku ewolucji wykorzystane jako elementy regulacyjne, a pewne wirusowe geny zostały przejęte do funkcji gospodarza.
Orzęsek Oxytricha trifallax utrzymuje dwa typy jąder: mikronukleus przechowujący dziedziczny genom oraz makronukleus obsługujący codzienne funkcjonowanie komórki. Gdy powstaje nowy makronukleus, genom germinalny przechodzi przebudowę o skali niemal niewyobrażalnej. Ponad 90% DNA zostaje usunięte, pozostałe fragmenty są cięte i łączone, a tysiące genów trzeba „rozszyfrować”, ponieważ ich fragmenty w mikronukleusie mogą leżeć w innej kolejności lub orientacji niż w gotowym genie. Efektem jest ponad 16 tysięcy bardzo krótkich, zwykle genowych nanochromosomów. Ten organizm nie tylko reguluje geny — podczas rozwoju buduje od podstaw drugi, roboczy genom.
Poliploidia oznacza posiadanie więcej niż dwóch pełnych zestawów chromosomów. U roślin może powstać przez błędy mejozy, połączenie niezredukowanych gamet albo hybrydyzację połączoną z późniejszym podwojeniem genomu. Nowy poliploid może mieć problem z płodnym krzyżowaniem się z diploidalnymi przodkami, ponieważ potomstwo o pośredniej liczbie zestawów chromosomów często ma trudności z ich równym parowaniem i segregacją w mejozie. Jednocześnie dwa zgodne poliploidy mogą rozmnażać się między sobą. Dlatego zmiana liczby całych zestawów chromosomów jest jednym z mechanizmów, które mogą bardzo szybko ustanowić izolację reprodukcyjną.
Ludzki układ XX/XY nie jest uniwersalnym wzorem dla ssaków. Samiec dziobaka ma aż dziesięć chromosomów płciowych: pięć różnych X i pięć różnych Y. Podczas mejozy tworzą one łańcuch wielochromosomowy i układają się tak, aby chromosomy X oraz Y rozeszły się naprzemiennie. W efekcie powstają zasadniczo dwa zestawy plemników: niosące pięć X albo pięć Y. System jest tym bardziej niezwykły, że elementy tego łańcucha wykazują powiązania ewolucyjne zarówno z typowymi chromosomami X ssaków, jak i z chromosomem Z ptaków. Dziobak pokazuje, że „chromosom płci” nie musi być pojedynczą parą struktur.
Nowy gen nie musi powstawać od zera. Jednym z najważniejszych źródeł genetycznych innowacji jest duplikacja: fragment DNA zostaje skopiowany, a w genomie pojawiają się dwie kopie wspólnego przodka. Początkowo mogą wykonywać tę samą funkcję, ale później ich losy się rozchodzą. Jedna kopia może zachować dawną rolę, druga przejąć jej część, zwiększać dawkę produktu albo po kolejnych zmianach uzyskać nową funkcję. Większość duplikacji nie kończy się spektakularną innowacją, lecz w skali ewolucyjnej powtarzane kopiowanie i różnicowanie genów było podstawowym sposobem budowania całych rodzin białek.
Gdy jedna płeć ma jeden chromosom X, a druga dwa, organizm musi poradzić sobie z różnicą dawki wielu genów. Ewolucja nie znalazła jednego uniwersalnego rozwiązania. U ssaków z dwoma X większość genów jednego X zostaje wyciszona. U samców muszki owocowej pojedynczy X jest globalnie wzmacniany transkrypcyjnie. U nicienia *C. elegans* osobniki XX obniżają ekspresję z obu X mniej więcej o połowę. Trzy linie osiągają więc podobny cel — zrównoważenie dawki genów sprzężonych z X — poprzez mechanizmy idące w przeciwnych kierunkach: wyciszenie kopii, podkręcenie jednej albo przyciszenie obu.
Komórka zawiera wiele mitochondriów, a każde może mieć wiele kopii własnego małego genomu. Dlatego organizm nie musi posiadać jednego jednolitego wariantu mitochondrialnego DNA. Heteroplazmia oznacza współistnienie co najmniej dwóch wariantów mtDNA w tej samej osobie, tkance lub komórce. Ich proporcje mogą różnić się między tkankami i zmieniać z czasem wskutek losowej segregacji, replikacji oraz selekcji na poziomie komórek i mitochondriów. Dla niektórych patogennych wariantów znaczenie kliniczne pojawia się dopiero po przekroczeniu określonego udziału zmutowanego mtDNA, przy czym próg zależy od mutacji i tkanki. Dziedziczenie mitochondrialne jest więc ilościowe, a nie tylko „wariant obecny albo nieobecny”.