Biologia i przyrodaGeny, chromosomy i niezwykła biologia dziedziczenia

Centromer może zwiększać własną szansę trafienia do komórki jajowej

Podczas żeńskiej mejozy u zwierząt tylko jeden z czterech produktów podziału staje się funkcjonalną komórką jajową, a pozostałe zwykle tworzą ciałka kierunkowe. Ta asymetria tworzy możliwość genetycznego „oszustwa”. Jeśli homologiczne chromosomy różnią się właściwościami centromerów, niektóre centromery mogą częściej orientować się po stronie wrzeciona, która zostanie zachowana w oocycie. Zjawisko nazywane centromere drive pokazuje, że nawet struktura służąca przede wszystkim do prawidłowego rozdziału chromosomów może stać się samolubnym elementem dziedziczenia. Organizm może z kolei ewoluować mechanizmy ograniczające takie odchylenia od reguły 50:50.

Dlaczego żeńska mejoza jest podatna na „oszustwo”

W typowej mitozie dwie komórki potomne mają podobny status, więc chromosom niewiele zyskuje, trafiając akurat do jednej z nich. W żeńskiej mejozie sytuacja jest inna. Z jednego oocytu powstaje jedna duża komórka przeznaczona do dalszego rozwoju i małe ciałka kierunkowe, które nie przekazują genomu potomstwu. Oznacza to, że chromosom, który potrafiłby zwiększyć prawdopodobieństwo znalezienia się po „właściwej” stronie podziału, uzyskałby przewagę transmisyjną nawet wtedy, gdy nie poprawiałby funkcjonowania całego organizmu.

Centromer to obszar chromosomu, na którym buduje się kinetochor — wielobiałkowa struktura łącząca chromosom z mikrotubulami wrzeciona podziałowego. Centromery homologicznych chromosomów mogą różnić się m.in. ilością lub organizacją powtarzalnego DNA i zdolnością do rekrutowania białek kinetochoru. W modelach centromere drive „silniejszy” centromer może tworzyć większą lub skuteczniejszą platformę przyłączeniową i dzięki temu zachowywać się inaczej podczas orientowania chromosomów w żeńskiej mejozie.

Asymetryczne wrzeciono tworzy stronę uprzywilejowaną

Warunkiem napędu centromerowego nie jest tylko różnica między centromerami. Potrzebna jest także asymetria samego podziału. Badania na mysich oocytach pokazały, że dwie strony wrzeciona mogą różnić się właściwościami mikrotubul, a orientacja chromosomu może być korygowana przed ostatecznym rozdziałem. Jeśli centromer częściej przyłącza się tak, by pozostać po stronie komórki jajowej, jego częstość w następnym pokoleniu może przekraczać mendelowskie 50%.

To ważna zmiana perspektywy. Dobór naturalny może działać nie tylko na poziomie całych osobników. Element genetyczny, który jest przekazywany częściej, może zwiększać własną częstość nawet wtedy, gdy wiąże się to z kosztem dla płodności lub kondycji nosiciela. Takie konflikty tworzą presję na powstawanie modyfikatorów tłumiących drive. Genom nie jest więc zawsze idealnie zgodną „wspólnotą interesów”; poszczególne jego elementy mogą mieć częściowo sprzeczne interesy transmisyjne.

Wyścig zbrojeń może dotyczyć podstawowej maszynerii chromosomu

Jeżeli określony typ centromeru uzyskuje przewagę, jego rozprzestrzenianie może zaburzać segregację albo powodować koszty w innych kontekstach, np. podczas spermatogenezy. W odpowiedzi mogą być faworyzowane zmiany w białkach wiążących centromery, które zmniejszają różnice między homologami. Taki konflikt pomaga wyjaśniać, dlaczego niektóre białka centromerowe ewoluują zaskakująco szybko mimo niezwykle konserwatywnej funkcji podziału chromosomów.

To nie jest reguła każdej mejozy

Centromere drive nie oznacza, że wszystkie centromery rutynowo „oszukują”. Mechanizm wymaga określonych różnic między homologami, asymetrii podziału i sposobu, w jaki wrzeciono reaguje na te różnice. Najlepiej rozpracowano go w systemach modelowych, szczególnie u myszy. Jest to jednak bardzo ważny przykład pokazujący, że mendelowskie proporcje są wynikiem mechanizmów komórkowych, a nie niepodważalnym prawem fizycznym.

Co naprawdę jest dziedziczone

Na poziomie podręcznikowym chromosomy homologiczne mają równą szansę znaleźć się w gamecie. Centromere drive ujawnia warstwę głębiej: równość ta musi zostać fizycznie zrealizowana przez wrzeciono, kinetochory i geometrię podziału. Gdy któryś element tej maszynerii można wykorzystać asymetrycznie, sama struktura chromosomu może wpływać na własną transmisję. Dziedziczenie okazuje się zatem także problemem mechaniki komórki.

Mysie oocyty ujawniły fizyczny mechanizm preferencji

W eksperymentach na oocytach myszy porównywano homologi z „silniejszymi” i „słabszymi” centromerami. Różnice w wielkości domeny kinetochorowej wpływały na sposób, w jaki chromosomy oddziaływały z asymetrycznym wrzecionem blisko kory komórkowej. Chromosomy mogły zmieniać orientację tak, że silniejszy centromer częściej kierował się ku wnętrzu oocytu, czyli stronie zachowywanej w komórce jajowej. To wyjątkowo dosłowny przykład molekularnej cechy zmieniającej prawdopodobieństwo własnej transmisji.

Konflikt centromerowy może kształtować białka konserwowanej maszynerii

Centromer musi być wystarczająco silny, by poprawnie segregować chromosom, ale zbyt duże różnice między homologami mogą sprzyjać drive. Modele konfliktu przewidują więc dobór na białka kinetochoru, które ograniczają możliwość wykorzystywania różnic w sekwencjach centromerowych. To pomaga połączyć zaskakująco szybkie zmiany części białek centromerowych z niezwykle starą i podstawową funkcją podziału komórki.

#centromer#centromere drive#dziedziczenie#kinetochor#konflikt genetyczny#mejoza
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki