Biologia i przyrodaGeny, chromosomy i niezwykła biologia dziedziczenia

Genom nie jest nieruchomym tekstem — część DNA potrafi zmieniać położenie

Transpozony to fragmenty DNA zdolne do przemieszczania się lub tworzenia nowych kopii w innych miejscach genomu. Barbara McClintock odkryła takie elementy, badając zmienność barwy ziaren kukurydzy, a później okazało się, że ruchome DNA występuje we wszystkich głównych grupach organizmów. W ludzkim genomie około 45% sekwencji można rozpoznać jako pochodzące od transpozonów i pokrewnych elementów. Większość dawnych kopii jest dziś nieaktywna, lecz część retrotranspozonów LINE-1 nadal potrafi tworzyć nowe insercje. Genom jest więc nie tylko zapisem dziedziczonym z pokolenia na pokolenie, ale także strukturą, którą przez ewolucję przebudowywały ruchome elementy.

Schemat transpozonu DNA i mechanizmu transpozycji typu „wytnij i wklej” do innego miejsca genomu.
Schemat transpozonu DNA i mechanizmu transpozycji typu „wytnij i wklej” do innego miejsca genomu.Mariuswalter, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Odkrycie, które długo wydawało się zbyt dziwne

W połowie XX wieku Barbara McClintock analizowała chromosomy kukurydzy i zauważyła, że pewne elementy genetyczne mogą wpływać na aktywność innych genów w zależności od miejsca, w którym się znajdą. Nazwała je elementami kontrolującymi; dziś zalicza się je do transpozonów. Pomysł, że fragment materiału dziedzicznego może zmieniać położenie, mocno odbiegał od ówczesnego obrazu chromosomu jako uporządkowanej, praktycznie nieruchomej listy genów. Późniejsze badania bakterii, zwierząt, roślin i innych eukariontów pokazały, że mobilne elementy są powszechnym składnikiem genomów.

Nie wszystkie transpozony poruszają się tak samo. Klasyczne transpozony DNA mogą wykorzystywać enzymy przecinające i wstawiające DNA, natomiast retrotranspozony przemieszczają się za pośrednictwem RNA. W tym drugim przypadku element jest najpierw przepisywany na RNA, a następnie odwrotnie transkrybowany do nowej kopii DNA. Taki mechanizm bardziej przypomina kopiowanie i wklejanie niż wycinanie i wklejanie: stara kopia może pozostać na miejscu, a nowa pojawia się gdzie indziej. To jeden z powodów, dla których rodziny retrotranspozonów mogły tak silnie powiększać się w genomach.

Prawie połowa ludzkiego genomu nosi ślady transpozonów

Analizy sekwencji pokazują, że około 45% ludzkiego genomu pochodzi od rozpoznawalnych elementów transpozonowych. Nie znaczy to, że niemal połowa naszego DNA dziś aktywnie skacze. Zdecydowana większość kopii została przez miliony lat unieruchomiona mutacjami, skróceniami albo mechanizmami obronnymi komórki. Sam fakt ich obecności zapisuje jednak historię wielkiej liczby dawnych zdarzeń kopiowania i integracji. Ruchome elementy są więc jednym z najważniejszych źródeł powtarzalnych sekwencji tworzących ludzkie chromosomy.

Współczesny ludzki genom zachował niewielką liczbę aktywnych elementów LINE-1. Pełny LINE-1 koduje białka potrzebne do związania własnego RNA, przecięcia docelowego DNA i odwrotnego przepisania RNA na DNA podczas integracji. Ta maszyneria może także pomagać w mobilizacji elementów, które same nie kodują kompletu potrzebnych białek, takich jak Alu czy SVA. Nowa insercja jest mutacją: często nie ma widocznego efektu, ale jeżeli trafi w niewłaściwe miejsce, może zakłócić gen lub jego regulację.

Komórka inwestuje w uciszanie ruchomego DNA

Mobilność transpozonów może być kosztowna, dlatego komórki wykorzystują mechanizmy epigenetyczne i małe RNA do ograniczania ich aktywności. Szczególnie ważne jest to w linii płciowej, bo insercja powstała w komórce dającej początek plemnikom lub komórkom jajowym może zostać przekazana potomstwu. Konflikt pomiędzy elementami próbującymi się kopiować a genomem gospodarza, który ogranicza ich ruch, trwa w ewolucji od bardzo dawna i zostawił ślady w systemach regulacji DNA.

Transpozony są jednocześnie zagrożeniem i materiałem ewolucyjnym

Insercja może uszkodzić gen, zmienić jego ekspresję albo sprzyjać rearanżacjom między podobnymi kopiami. Z drugiej strony sekwencje pochodzenia transpozonowego bywały wielokrotnie wykorzystywane przez ewolucję jako nowe elementy regulatorowe lub fragmenty nowych struktur genetycznych. Nie należy więc opisywać ich wyłącznie jako „śmieciowego DNA” ani wyłącznie jako pożytecznych innowacji. Ich wpływ zależy od miejsca, czasu i konkretnej kopii.

Genom jest zapisem własnych przebudów

Transpozony pokazują, że genom nie przypomina książki, w której przez miliony lat zmieniają się tylko pojedyncze litery. Całe fragmenty mogą być kopiowane, wstawiane w nowe miejsca, unieruchamiane i ponownie wykorzystywane. W efekcie dzisiejszy chromosom zawiera nie tylko aktywne geny, lecz także warstwy dawnych elementów ruchomych. To zapis historii konfliktów, przypadkowych insercji i ewolucyjnego recyklingu DNA.

Co dokładnie robi aktywny LINE-1

Aktywny LINE-1 nie wycina się z jednego miejsca i nie wkleja w drugie. Najpierw jest transkrybowany do RNA, z którego powstają białka potrzebne do retrotranspozycji. Kompleks RNA–białko wraca do jądra, gdzie jedno z białek nacina docelowe DNA, a odwrotna transkryptaza przepisuje RNA LINE-1 na nową kopię DNA bezpośrednio w miejscu insercji. Stara kopia pozostaje na miejscu. Dlatego jest to mechanizm „kopiuj i wklej”, który może stopniowo zwiększać liczbę elementów. Większość nowych kopii jest skrócona lub nieaktywna, lecz samo zdarzenie może czasem zmienić gen albo jego regulację.

Ruchome DNA działa w różnych skalach czasu

Nowa insercja w komórce somatycznej nie musi zostać przekazana potomstwu, nawet jeśli wpływa na daną komórkę. Aby stała się trwałą częścią historii populacji, musi znaleźć się w linii płciowej i przejść przez kolejne pokolenia. Dlatego genom zawiera mieszaninę bardzo starych, unieruchomionych „skamieniałości” transpozonowych oraz niewielkiej liczby elementów nadal aktywnych. Porównując miejsca insercji między gatunkami i osobnikami, można odtwarzać kolejne fale aktywności ruchomego DNA.

#Barbara McClintock#genom#LINE-1#mutacje#retrotranspozony#transpozony
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki